Najwyższa Izba Kontroli wkracza w finanse państwa z lupą: czteroletnie trendy, luka w CIT i największe inwestycje pod kontrolą. Prezes NIK Mariusz Haładyj zapowiada audyty, które pokażą nie tylko liczby, ale realny wpływ wydatków na gospodarkę i bezpieczeństwo finansów publicznych.
Panie prezesie, czy widać już sygnały ostrzegawcze w wykonaniu budżetu za 2025 rok?
- Kontrole dopiero się rozpoczęły i obowiązuje nas procedura, której musimy bezwzględnie przestrzegać. Najpierw powstają wystąpienia pokontrolne, później jest procedura odwoławcza przed Kolegium Izby, a dopiero potem przyjmowana jest całościowa analiza wykonania budżetu.
Dziś jesteśmy na bardzo wczesnym etapie – po wszczęciu kontroli – dlatego nie możemy jeszcze mówić o wynikach badania wykonania budżetu za ubiegły rok.
Na czym NIK skupi się w tym roku – dług, fundusze pozabudżetowe, dochody?
- Budżet i finanse państwa analizujemy kompleksowo – zarówno według metodologii krajowej, jak i w ujęciu unijnym, które jest szersze. Dotyczy to choćby prezentowania długu publicznego i deficytu sektora finansów publicznych.
W tym roku chcemy też wyraźniej pokazać trendy wydatkowe w perspektywie czteroletniej, w czterech kluczowych obszarach. Tego typu analiza pojawiała się wcześniej, ale w ostatnich latach była mniej eksponowana.
Budżet, luka w CIT i KPO pod lupą NIK – Izba bada nie tylko liczby, ale realne skutki wydatków państwa. Fot: Grand Warszawski / ShutterstockKtóre obszary są teraz priorytetowe?
- Przede wszystkim wydatki na obronność, ochronę zdrowia oraz kwestie związane z długiem publicznym i jego obsługą.
W szerszym ujęciu badamy jednak cały proces budżetowy – od przygotowania ustawy budżetowej, przez przestrzeganie stabilizującej reguły wydatkowej, aż po samo wykonanie budżetu.
Istotna jest też kwestia przejrzystości finansów publicznych. Sam deficyt budżetu państwa to tylko część obrazu. Drugą są fundusze pozabudżetowe – a ich rola w ostatnich latach wyraźnie rośnie, m.in. w związku z finansowaniem wydatków obronnych.
Ekonomiści mówią o skrajnie optymistycznych prognozach dochodów. Czy NIK sprawdza, czy budżet nie jest zbyt optymistyczny?
- Oczywiście. Realistyczność dochodów jest jednym z elementów kontroli. Ma to szczególne znaczenie, ponieważ wyższe prognozowane dochody zwiększają przestrzeń do wzrostu wydatków w ramach stabilizującej reguły wydatkowej.
Dlatego sprawdzamy zarówno etap planowania budżetu, jak i jego wykonanie – także pod kątem tego, czy rozwiązania wpisane do ustawy budżetowej były możliwe do realizacji.
Wszyscy mówią o luce w CIT, ale nikt jej dotąd nie policzył. Czy NIK zamierza to zrobić?
- Prowadzimy kontrolę dotyczącą poboru podatku dochodowego od osób prawnych. Jednym z jej elementów jest właśnie kwestia luki w CIT.
CIT – w przeciwieństwie do VAT – nie jest podatkiem zharmonizowanym na poziomie Unii Europejskiej. W przypadku VAT istnieje wypracowana metodologia liczenia luki, którą można stosować w różnych krajach. Dla CIT każdy kraj musi stworzyć własne narzędzia analityczne.
Polska uczestniczy w dwóch projektach: jednym realizowanym z Komisją Europejską, a drugim z Międzynarodowym Funduszem Walutowym. Jedna metoda opiera się na danych makroekonomicznych, druga na analizie reprezentatywnej próby podatników CIT.
Ponieważ prace nie zostały sfinalizowane, Izba – przy wsparciu zewnętrznego eksperta – podjęła próbę własnego oszacowania luki. Wyniki są jednak wciąż weryfikowane, dlatego na razie nie możemy ich publikować.
Kiedy można spodziewać się wyników kontroli podatku CIT?
- Planujemy przekazać wyniki tej kontroli do Sejmu w połowie lipca, czyli mniej więcej równolegle z analizą wykonania budżetu państwa po zakończeniu procedur odwoławczych.
Krajowy Program Odbudowy (KPO) to największy program inwestycyjny ostatnich lat. Dlaczego NIK nie prowadzi jednej kompleksowej kontroli jego wykorzystania?
- KPO jest kontrolowany – ale w sposób zdecentralizowany. Program obejmuje wiele obszarów państwa i jest podzielony na różne komponenty, powiązane z konkretnymi kamieniami milowymi i wskaźnikami. Dlatego kontrole prowadzą wyspecjalizowane w swoich dziedzinach departamenty Izby.
Przykładowo, w tym roku analizujemy realizację inwestycji m.in. w ramach komponentu środowiskowego, infrastrukturalnego i obronnościowego, a w drugiej połowie roku podejmiemy np. kontrolę przedsięwzięć onkologicznych finansowanych z KPO.
Wyniki kontroli dotyczących KPO uwzględniamy później w analizie wykonania budżetu państwa i założeń polityki pieniężnej, która corocznie w lipcu jest prezentowana w Sejmie.
Realne inwestycje z KPO ruszyły dużo wolniej, niż zakładano…
- Tak – około 90 proc. środków wykorzystano do zarządzania płynnością. Wynikało to głównie z opóźnień w realizacji programów.
Nie jest to jednak automatycznie powód do krytyki. Część wydatków została wcześniej prefinansowana np. przez Polski Fundusz Rozwoju (PFR). W takiej sytuacji środki z KPO pełnią rolę rozliczeniową – wracają do instytucji, które wcześniej wyłożyły pieniądze.
Trzeba też pamiętać, że KPO jest programem elastycznym – od początku wprowadzono już kilka jego rewizji, zmieniając harmonogramy czy zakres działań.
Europejski Bank Inwestycyjny (EBI) analizuje efektywność każdego wydanego na inwestycje euro. Czy NIK bada podobny efekt w przypadku KPO?
- To bardzo ważny kierunek i będziemy w niego stopniowo wchodzić. To jest jeden z moich priorytetów. Chodzi o tzw. value for money, czyli ocenę, jakie realne efekty przynoszą publiczne wydatki.
Jednak efekty można wiarygodnie oceniać dopiero po zakończeniu programów lub inwestycji. W przypadku KPO wiele działań jest wciąż na wczesnym etapie.
Na razie sprawdzamy przede wszystkim realizację zakładanych celów, a dopiero później – kiedy pojawią się mierzalne rezultaty – będziemy analizować ich wpływ na gospodarkę: produktywność, konkurencyjność czy odporność na kryzysy.
Prezes NIK Mariusz Haładyj – były szef Prokuratorii Generalnej, ekspert od prawa gospodarczego i publicznego, kieruje NIK od września 2025 r. Fot: Rafał Guz / PAPCzy NIK może kontrolować każdą spółkę z udziałem Skarbu Państwa, czy tylko te z pakietem większościowym? Kilka lat temu pojawił się spór między NIK a Orlenem o zakres kontroli. Spółka twierdziła, że Izba może kontrolować tylko te podmioty, w których Skarb Państwa ma większościowy pakiet udziałów.
- Ustawa o NIK nie ogranicza kontroli do spółek z większościowym udziałem Skarbu Państwa. Tam, gdzie państwo angażuje majątek, tam powinna sięgać kontrola NIK.
Rzeczywiście jednak od lat pojawiają się spory interpretacyjne co do zakresu kontroli w przypadku spółek, które nie są w całości własnością Państwa, zwłaszcza tych giełdowych.
Dlatego warto rozważyć doprecyzowanie przepisów ustawy. Gdyby przyjąć bardzo wąskie podejście – że kontrola dotyczy tylko bezpośrednich dotacji – większość kapitałowego zaangażowania państwa w spółki znalazłaby się poza realnym nadzorem.
Czy NIK planuje kolejne kontrole największych inwestycji państwa – takich jak CPK czy projekty energetyczne?
- Tak, choć często robimy to w różnych etapach. Na przykład w tym roku planujemy kontrolę wykorzystania środków z Funduszu Reprywatyzacji w kilku spółkach.
Niejednokrotnie kontrolujemy inwestycje w trakcie realizacji, koncentrując się na procesach: planowania, zarządzania ryzykiem czy procedurach decyzyjnych. Jednym z ich celów powinno być formułowanie rekomendacji, zanim pojawią się poważne problemy.
Jakie będą główne priorytety NIK w najbliższych latach w zakresie bezpieczeństwa finansów publicznych?
- Po pierwsze – klasyczne kontrole budżetowe. Po drugie – coraz większy nacisk na rezultaty i efektywność wydatkowania środków publicznych, m.in. w ramach zamówień publicznych.
Przykładowo w 2026 r. przyjrzymy się zamówieniom publicznym udzielanym w trybie in-house, aby sprawdzić, jaka jest jego efektywność i przejrzystość.
Będziemy też analizować procesy inwestycyjne z szerszej perspektywy – nie tylko decyzji inwestora, lecz także działania administracji publicznej, która wydaje decyzje środowiskowe czy budowlane. Opóźnienia na tych etapach generują ogromne koszty i dla budżetu, ale również dla gospodarki.
Czy przy kontroli inwestycji pojawi się również kwestia udziału krajowych firm w projektach – tzw. local content?
- Tak, analizujemy możliwość włączenia tego aspektu do kontroli zamówień publicznych oraz dużych wydatków – zwłaszcza w obszarze obronności. To temat coraz częściej pojawiający się w debacie publicznej i w polityce przemysłowej państwa.
A transformacja energetyczna – jak NIK ją analizuje?
- Planujemy w tym roku sprawdzić, czy zmiany w strukturze wytwarzania energii są spójne z prognozowanym zapotrzebowaniem w przyszłości. Innymi słowy – czy transformacja energetyczna nie doprowadzi do luki w dostępności energii.
Eksperci często opierają się na danych publicznych. My mamy możliwość analizowania również dokumentów wewnętrznych administracji.
Rząd zapowiada inwestycje o wartości biliona złotych w ciągu dekady. Czy NIK będzie je systematycznie kontrolować?
- Izba działa przede wszystkim w oparciu o analizę ryzyka. Tam, gdzie ryzyko nieprawidłowości jest największe – zarówno finansowe, jak i organizacyjne – tam pojawiają się kontrole.
Jednocześnie zwiększamy liczbę audytów ewaluacyjnych, czyli takich, które oceniają nie tylko prawidłowość wydatków, ale również ich skuteczność i realne rezultaty dla państwa, gospodarki i obywateli.
To wymaga nowych kompetencji analitycznych…
- Zdecydowanie. Dlatego wzmacniamy zaplecze eksperckie Izby i współpracujemy z zagranicznymi instytucjami kontrolnymi. Niedawno odbyła się nasza wizyta studyjna w szwedzkim urzędzie audytu państwowego, mamy zaplanowane też warsztaty z Europejskim Trybunałem Obrachunkowym.
Chodzi o to, by wypracować nowoczesne metody oceny realizacji polityk publicznych i inwestycji. Finanse publiczne są dziś znacznie bardziej złożone niż jeszcze kilkanaście lat temu – obejmują zaawansowane mechanizmy finansowe, optymalizacje podatkowe czy transfery technologii.
Aby je skutecznie kontrolować, potrzebne są równie zaawansowane narzędzia analityczne. Dlatego zamierzamy koncentrować się na zadaniach, które wykonuje państwo, a nie tylko na pojedynczych instytucjach, żeby dostarczać obiektywną i rzeczową informację zwrotną na temat rzeczywistych rezultatów działań, by zarządzający państwem mogli na tej podstawie korygować w razie potrzeby polityki publiczne.
Oglądasz archiwalną wersję strony Europejskiego Kongresu Gospodarczego.
Co możesz zrobić:
Przejdź do strony bieżącej edycji lub Kontynuuj przeglądanie
