Atak USA i Izraela na Iran oraz odwetowe działania Teheranu zachwiały dostawami ropy naftowej z rejonu Zatoki Perskiej. Konsekwencją jest gwałtowny wzrost cen tego surowca na rynku światowym i groźba nowego globalnego kryzysu. Najbardziej odczuwają to państwa-importerzy tego surowca, ale w trudnej sytuacji znalazły się też kraje dysponujące własnymi złożami. Przykładem wzrastającego zagrożenia jest Azja Centralna, mająca fundamentalne znaczenie dla stabilności euroazjatyckich szlaków handlowych.
Wywołana przez Waszyngton i Tel-Awiw kolejna wojna w rejonie Zatoki Perskiej z pewnością nie jest problemem lokalnym. Chodzi bowiem o załamanie stabilności dostaw ropy do Azji i Europy, co zaowocowało skokowymi wzrostami cen tego surowca na giełdach. Praktycznie cały świat natychmiast odczuł zagrożenie dla zbiornikowców przepływających przez cieśninę Ormuz.
Skala zagrożenia dla gospodarek państw jest zróżnicowana i zależy od poziomu ich uzależnienia od importu ropy oraz możliwości uruchomienia alternatywnych źródeł dostaw. Doskonale obrazuje to region Azji Centralnej, odgrywający kluczową rolę w transporcie dóbr między Azją a Europą.
Problemy paliwowe dotknęły region już w październiku 2025 r., gdy Moskwa wprowadziła blokadę na eksport ropy w wyniku skutecznych ataków ukraińskich dronów i rakiet na infrastrukturę produkcyjną i przesyłową. Najsilniej odczuły to Kirgistan i Tadżykistan, praktycznie całkowicie uzależnione od importu rosyjskiego surowca, ale zakaz wstrząsnął też rynkiem paliwowym w Uzbekistanie. Kazachstan i Turkmenistan okazały się dość odporne na rosyjskie ograniczenia, bowiem dysponują własnymi eksploatowanymi złożami, zapewniającymi im względną samowystarczalność.
Trzeba dodać, że Kirgistan, jako państwo członkowskie kierowanej przez Moskwę Euroazjatyckiej Unii Gospodarczej, miał teoretycznie zabezpieczone dostawy, ale w praktyce były one nieregularne, z dużymi opóźnieniami i po nieprzewidywalnych cenach. Obecna sytuacja w Zatoce Perskiej jeszcze pogłębiła te trudności, a ze względu na globalne znaczenie tego obszaru, stanowi zagrożenie również dla relatywnie bogatych rynków paliwowych Kazachstanu i Turkmenistanu.
Atak na Iran wywołał reakcję władz wszystkich republik, które w oficjalnych komunikatach wyraziły swoje zaniepokojenie i wezwały strony nie podejmowania kroków prowadzących do eskalacji konfliktu. Żadne z wydanych oświadczeń nie zawierały bezpośredniego wskazania USA i Izraela, jako bezpośrednich sprawców ataku, ale też nie potępiały irańskiego odwetu. Ten dyplomatyczny zabieg wynika z jednej strony ze zbliżenia Azji Centralnej do Waszyngtonu w ostatnich miesiącach, a z drugiej z uwagi na budowane od lat partnerstwo z Iranem. Spośród centralnoazjatyckich przywódców tylko tadżycki prezydent Emomali Rahmon wysłał depeszę kondolencyjną po zabiciu Najwyższego Przywódcy ajatollaha Alego Chameneiego.
Konsekwencje wojny w Zatoce Perskiej odczuwa cała Azja Centralna poprzez wzrost cen paliw, zagrożenia dla bezpieczeństwa szlaków handlowych i łańcucha dostaw importowanych produktów. Około 70 proc. importowanej przez republiki żywności przechodzi przez cieśninę Ormuz.
Obecna sytuacja Iranu ujawniła, jak głęboko Azja Centralna jest uzależniona od irańskiego eksportu. Wprowadzony 3 marca przez Teheran zakaz eksportu produktów rolnych, jak cukier, owoce, produkty mleczne czy warzywa natychmiast odczuł Tadżykistan, którego gospodarka jest najmocniej powiązana z importem z Iranu.
Również w zachodnich wilajetach (prowincjach) Turkmenistanu prawie dwukrotnie wzrosły ceny importowanego oleju, drobiu czy ziemniaków. Od zamknięcia przez Iran głównego przejścia granicznego Sarachs, Turkmenistan zaczyna też boleśnie odczuwać ograniczenia w dostępności irańskiej stali, materiałów budowlanych i produktów petrochemicznych.
Podwyżki irańskich produktów spożywczych spodziewane są też w Uzbekistanie, z którego wyparły droższe towary pochodzenia białoruskiego i rosyjskiego.
Wojna w Zatoce Perskiej i równoległa eskalacja napięcia między Pakistanem i Tadżykistanem a Afganistanem budzi obawy o regionalne bezpieczeństwo. Chodzi tu zwłaszcza o wzrost penetracji regionu przez ekstremistyczne ugrupowania religijne i przestępczość zorganizowaną, działającą w handlu bronią i narkobiznesie. Realnym problemem dla regionu jest też fala uciekinierów z obszarów objętych lub zagrożonych działaniami zbrojnymi. ONZ szacuje, że może ich być nawet 3,2 mln. Azja Centralna nie będzie w stanie samodzielnie pomóc tak licznej grupie ludzi, co przy trwającym dłużej konflikcie zaowocuje katastrofą humanitarną.
Wobec potęgujących się trudności z irańskimi dostawami, braki na rynkach mogą być uzupełnione przez import z Rosji oraz Chin. Szczególnie ten drugi kierunek wydaje się być atrakcyjny, zważywszy na wciąż relatywnie niskie koszty produkcji, dobrze rozwiniętą sieć transportową oraz doświadczenie w logistyczno-dystrybucyjnej współpracy z Kirgistanem i Kazachstanem.
Na tle coraz trudniejszej sytuacji politycznej Azji Centralnej fundamentem względnej stabilności regionu staje się Kazachstan. Pełni on bowiem rolę centralnego huba, na terytorium którego zbiegają się szlaki dystrybucyjne, euroazjatyckie i północ-południe. Republika jest więc źródłem uzupełnienia niedoborów towarów w Uzbekistanie, Turkmenistanie, a nawet Tadżykistanie poprzez pośrednictwo w eksporcie z Chin.
Dodatkowo, jako państwo dysponujące najbogatszymi złożami ropy i będące największym jej producentem i eksporterem w Azji Centralnej, może przyczynić się do złagodzenia skutków kryzysu paliwowego w Kirgistanie i Uzbekistanie. Przy wysokich cenach paliw zwrot w kierunku eksportu z Europy ku Azji Centralnej jest korzystny dla Astany. Zwłaszcza że na skutek ataków ukraińskich i niechęci Rosji piętrzą się trudności w regularnych dostawach kazachskiego surowca do Europy, co zagraża stabilności wpływów budżetowych, a więc i ciągłości reform i modernizacji gospodarki.
Trzeba tu przypomnieć, że prezydent Tokajew już w 2022 r. zainicjował proces dywersyfikacji kanałów eksportu ropy, aby nie uzależniać dostaw do Europy wyłącznie od Caspian Pipeline Consortium (CPC). Dzięki tej zapobiegliwości państwowy KazMunaiGaz mógł od razu przekierować część surowca do alternatywnego rurociągu BTC (Baku-Tbilisi-Ceyhan).
Iran odgrywa kluczową rolę jako hub dla azjatyckiego szlaku handlowego północ-południe, zapewniając dostęp Azji Centralnej do Zatoki Perskiej i Oceanu Indyjskiego. Iran jest państwem tranzytowym dla 60 proc. uzbeckiego eksportu do Turcji i Europy, a jego rola rośnie też dla Kazachstanu, który w okresie styczeń - maj 2025 r. przesłał tą trasą o ponad 75 proc. więcej towarów.
Zamknięcie portu w Czabaharze i Bandar Abbas oznacza dla republik konieczność zwrócenia w stronę droższego Korytarza Transkaspijskiego, który w dodatku ma wciąż niepełną przepustowość. Wobec irańskich ataków odwetowych na bazy amerykańskie w rejonie Zatoki Perskiej zagrożone jest też funkcjonowanie portu przeładunkowego Dżebel Ali w Dubaju, kluczowego w tym rejonie dla Azji Centralnej, Europy i Indii. Dalsze funkcjonowanie połączenia Dubaj-Bandar Abbas stoi pod znakiem zapytania, a jego niedostępność będzie oznaczać całkowite wyłączenie Korytarza Północ-Południe z obrotu towarowego.
Od kilku lat Kazachstan i Uzbekistan rozwijają alternatywne szlaki handlowe, które łączyłyby obszar tzw. Wielkiej Azji Centralnej (republiki i Afganistan) z Pakistanem i Iranem, mającymi dostęp do otwartych wód. Celem tej inicjatywy jest dywersyfikacja sieci dystrybucji wobec niestabilności na biegnących przez Rosję i Ukrainę tras północnych.
Objęcie działaniami wojennymi Zatoki Perskiej znacząco ograniczyło śródlądowemu regionowi dostęp do otwartych wód, wydłużając przy tym szlaki handlowe, a więc koszty i czas dostaw. Szczególnie dotkliwe jest wyłączenie z dystrybucji irańskiego portu Czabahar, będącego kluczowym elementem Międzynarodowego Korytarza Transportowego Północ-Południe (INSTC) i stanowiącego główny punkt przeładunkowy na statki. Wzrost zagrożenia działaniami wojennymi obejmuje też położony niedaleko pakistański port Gwadar.
Generalnie więc, uwzględniając decyzję Teheranu o zamknięciu lub ograniczeniu ruchu transgranicznego, państwo to przestało pełnić rolę tranzytowego na kierunkach europejskim i południowoazjatyckim. Jedyną alternatywą dla syberyjskiego Korytarza Północnego pozostaje więc Międzynarodowy Transkaspijski Szlak Transportowy (TITR), którego niska przepustowość uniemożliwia w pełni przekierowanie całego eksportu z kierunku południowego.
Działania wojenne w Zatoce Perskiej stawiają pod znakiem zapytania realizację ambitnej inicjatywy Korytarza Kolejowego Pięciu Narodów (Five Nations Railway Corridor). W projekt zaangażowane są Chiny, Kirgistan, Tadżykistan, Afganistan i Iran, a jego celem jest połączenie kolejowe Xinjiangu z Zatoką Omańską. Tym szlakiem towary mają być eksportowane z Chin do irańskich portów, a stamtąd do Europy. To kolejna trasa, która odciążyłaby Korytarz Północny i stała się alternatywą dla euroazjatyckiego obrotu towarowego z pominięciem nieobliczalnej Rosji.
Obecna sytuacja w Zatoce Perskiej stwarza poważne problemy dla gospodarek Azji Centralnej. Oprócz rosnących cen paliw, które mogą szybko napędzić spiralę inflacji, cierpi też eksport republik. Wobec załamania polityki dywersyfikacji dystrybucji republiki region skazany jest na korzystanie wyłącznie ze szlaków północnego i transkaspijskiego, a to oznacza pogłębienie uzależnienia od Chin i Rosji.
Długookresowa destabilizacja Iranu będzie oznaczać zahamowanie inicjatyw dystrybucyjnych opartych o Czabahar i Bandar Abbas. Nawet po wygaszeniu konfliktu Iran pozostanie państwem podwyższonego ryzyka inwestycyjnego, co przełoży się na osłabienie dynamiki rozwoju infrastruktury, a także m.in. wyższe koszty ubezpieczeń frachtów.
Ograniczenia w dywersyfikacji szlaków handlowych dotkną też Europę poprzez wyższe koszty dystrybucji i ograniczoną przepustowości bezpiecznych korytarzy, zwłaszcza transkaspijskiego. Dla Europy każdy dzień trwającego konfliktu oznacza też niekorzystne wzmocnienie potencjału gospodarczego i globalnej pozycji strategicznej Rosji. Moskwa korzysta finansowo na wzroście cen paliw i ich ograniczonej podaży, a także umacnia się w roli kluczowego gracza w euroazjatyckim obrocie towarowym.
Długookresowym negatywnym efektem napaści Izraela i USA na Iran może być więc zahamowanie procesu ewolucji euroazjatyckiego systemu dystrybucji i utrwalenie starych, strategicznie niekorzystnych dla Europy i Azji szlaków handlowych z dominującą rolą Moskwy.
Oglądasz archiwalną wersję strony Europejskiego Kongresu Gospodarczego.
Co możesz zrobić:
Przejdź do strony bieżącej edycji lub Kontynuuj przeglądanie
