- Całkowite uniezależnienie od dostaw z Chin i innych krajów Azji to dziś mrzonki, bo globalne łańcuchy wartości są zbyt głęboko zintegrowane. Realnie celem powinno być ograniczenie krytycznych zależności w obszarach strategicznych - mówi WNP, oceniając sytuację w gospodarce i branży chemicznej, Piotr Szlagowski-Budacz, dyrektor strategii w Grupie Qemetica.
Azja rośnie w siłę. W jakim stopniu polskie firmy odczuwają rosnącą konkurencję z Chin w ostatnich latach? Czy to, że Chiny przesuwają się coraz wyżej w łańcuchu dostaw jest groźne dla gospodarki Polski i Unii Europejskiej?
- Europa, która jeszcze do niedawna była eksporterem produktów chemicznych, dziś coraz częściej importuje z kierunków, w których produkcja jest tańsza, a dostęp do surowców i energii - mniej kosztowny. Chiny w ostatnich latach zbudowały ogromne, nowoczesne moce produkcyjne, by zaspokoić własne potrzeby, ale spowolnienie popytu, a ponadto polityka prowadzona w USA, która istotnie zmieniła przepływy handlowe, sprawiły, że znacząca część tych mocy "została uwolniona" na eksport.
Efekt? Korzystając z tańszej energii i mniej restrykcyjnych regulacji, chińscy producenci agresywnie wchodzą na europejski rynek, wypierając rodzimych producentów.
Europejskie przedsiębiorstwa muszą konkurować przy wyższych kosztach wytworzenia, co bezpośrednio przekłada się na ceny i zaburza równowagę na rynku. To ukazuje, że przesuwanie się Chin w górę łańcucha wartości i nasilenie produkcji wyrobów gotowych stanowi realne wyzwanie dla konkurencyjności Polski i Unii Europejskiej.
A jak to wygląda w waszym przypadku?
- W dotychczasowych podstawowych segmentach działalności grupy Qemetica, czyli nieorganicznych chemikaliach (soda kalcynowana, sól, krzemiany), Chiny są od dawna globalnym liderem. W ostatnich latach te stosunkowo nisko przetworzone i tanio wytwarzane w Kraju Środka półprodukty są bazą surowcową dla bardzo konkurencyjnego chińskiego eksportu samochodów.
Import tanich chińskich aut do Europy (w których szkło wytwarzane jest z sody kalcynowanej, niektóre tworzywa sztuczne - z soli, a opony - z krzemionki strącanej produkowanej z krzemianów sodu) ma istotny wpływ na spadek popytu na nasze chemikalia nieorganiczne ze strony docelowych rynków, jakimi są różne branże pracujące na rzecz europejskiego przemysłu motoryzacyjnego.
To wskazuje, że Chiny - jak już wspomniałem: przesuwające się coraz wyżej w łańcuchu dostaw w Europie (np. w przemyśle samochodowym, przy ograniczeniach związanych z cłami Trumpa) - stanowią duże wyzwanie także dla firm takich jak nasza.
Piotr Szlagowski-Budacz dyrektor strategii w Grupie Qemetica. Fot. Materiały prasowe / QemeticaCzy obawiają się państwo, że jeśli Chinom - dzięki polityce niskich cen - uda się zredukować konkurencję europejską, to po pewnym czasie - na bazie siły monopolisty - można się spodziewać dyktatu cenowego ze strony Kraju Środka?
- Jeśli Europa nie zacznie walczyć o swoją konkurencyjność, to całkiem realny scenariusz... Biorąc jednak pod uwagę, że na rynku wciąż jest jeszcze jeden potężny gracz, czyli Stany Zjednoczone, raczej nie będzie to pełen dyktat Chin, a sektorowa dominacja w branżach, w których Państwo Środka zdominowało globalne moce produkcyjne.
Z punktu widzenia grupy Qemetica sektorowa dominacja jest bardzo prawdopodobna. Szczególnie dotyczyć to może sody kalcynowanej - naszego wiodącego produktu - której nowe duże moce (z wykorzystaniem taniej produkcji z mineralnego surowca - trony) ostatnio uruchomiono; co więcej: nadal będą rozbudowywane w Chinach i USA.
Ze względu na brak złóż trony w Europie, europejski przemysł sodowy jest pod dużą presją. Kluczowe więc tu będą działania UE, które powinny przynajmniej zapewnić nam równe warunki konkurencji w stosunku do dostawców spoza Unii, nieobciążanych np. kosztami emisji CO2.
Czy unijne regulacje wspierają równą konkurencję w handlu międzynarodowym? Czy planowane cła wyrównawcze CBAM mogą skutecznie skorygować niekorzystne relacje cenowe między produktami unijnymi i głównie azjatycką konkurencją, gdzie podatki emisyjne są niższe, widać ukryte i jawne dotacje państw do produkcji, odmienne podejście do praw pracowniczych, niekiedy też problematyczną jakość towarów?
- Unijne regulacje w teorii mają na celu wspieranie równej konkurencji, ale w praktyce ich skuteczność jest różna. Mechanizm CBAM, który zaczął funkcjonować w styczniu 2026 roku, obejmuje obecnie tylko kilka sektorów i dla europejskich producentów oznacza stopniową utratę darmowych uprawnień do emisji w ramach ETS.
W obecnym kształcie nie jest zatem w stanie wyrównać kosztów produkcji wobec konkurentów z państw trzecich, gdzie podatki emisyjne są niższe, a państwa często wspierają producentów dotacjami.
Co więcej, system CBAM jest podatny na próby jego obejścia oraz nadużycia ze strony krajów spoza Unii, co dodatkowo ogranicza jego skuteczność. W efekcie nawet przedsiębiorstwa objęte tym mechanizmem nie mają równych szans cenowych w konfrontacji z Azją.
Brakuje też skutecznych mechanizmów ochrony rynku unijnego w szerszym zakresie. Obecne regulacje antydumpingowe są niewystarczające, czego przykładem rynek sody kalcynowanej - silnie narażony na konkurencję z Turcji, nieobciążonej kosztami ETS i korzystającej z tańszych rosyjskich surowców energetycznych.
Bez zdecydowanych działań i nowych instrumentów wyrównawczych Europa ryzykuje deindustrializację - ambitna polityka klimatyczna nie może oznaczać jednostronnego osłabiania własnego rynku.
Ostatnio widać jednak pewne jaskółki zmiany podejścia na poziomie europejskim. W połowie lutego w Antwerpii odbyło się spotkanie wiodących europejskich firm przemysłowych, w tym Qemetica, z przedstawicielami Komisji Europejskiej, podczas którego zaapelowaliśmy o pilne działania na rzecz wzmocnienia konkurencyjności przemysłu chemicznego. To daje nadzieję.
W jakim stopniu Europa może uniezależnić się od dostaw z Chin i innych krajów Azji? Czy liczą państwo na namacalne efekty - ogłoszonych w 2025 r. po publikacji raportu Draghiego - programów reindustrializacji czy tzw. strategicznej autonomii?
- Całkowite uniezależnienie od dostaw z Chin i innych krajów Azji to dziś mrzonki, bo globalne łańcuchy wartości są zbyt głęboko zintegrowane. Realnie celem powinno być ograniczenie krytycznych zależności w obszarach strategicznych, obejmujących surowce, energię czy chemikalia podstawowe.
Bruksela zaczyna to zauważać - raport Draghiego był pierwszą jaskółką potencjalnej zmiany kierunku strategicznego. Na razie jednak - a jesteśmy już półtora roku po jego publikacji - zasadniczych rekomendacji nie tylko nie wprowadzono w życie, ale nawet nie przełożono jeszcze na konkretne projekty legislacyjne.
Program reindustrializacji UE wciąż pozostaje raczej bytem medialnym, "żyjącym" w wypowiedziach polityków i zmieniającym się tonie debaty publicznej - w praktyce bowiem nie przełożył się na realne działania, jak zmiany regulacji i przekierowania istotnych środków finansowych Unii na politykę przemysłową.
Jak państwo pomaga firmom w ekspansji zagranicznej - ocena skuteczności?
- Państwo daje polskim przedsiębiorcom narzędzia i częściowe wsparcie globalizacji, wciąż jednak jego priorytetem pozostają inwestycje i rozwój w kraju.
Przedsiębiorstwa planujące ekspansję zagraniczną w dużej mierze muszą oczywiście same budować kontakty, strategie i wiedzę lokalną, wykorzystując państwowe wsparcie bardziej jako dodatek niż kluczowy motor ekspansji. System wsparcia jest mocno rozproszony pomiędzy wieloma instytucjami, które mają różne wymogi i warunki, co - w przypadku chęci z korzystania z kilku możliwości - sprawia, że cały proces pozostaje wymagający i czasochłonny.
Dodatkowo wiele programów ma charakter branżowy lub jest dedykowanych wyłącznie określonym grupom przedsiębiorstw, najczęściej z sektora MŚP.
Instrumenty doradcze i promocyjne dobrze odpowiadają na potrzeby firm stawiających pierwsze kroki w eksporcie, dla dużych organizacji o ugruntowanej pozycji międzynarodowej ich wartość jest natomiast ograniczona.
Z perspektywy Qemetiki - dużego przedsiębiorstwa z branży chemicznej - oferowane wsparcie pozostaje często niedostępne, gdyż kierowane jest głównie do MŚP lub też mało atrakcyjne - jest bowiem wsparciem kapitałowym wymagającym przejścia wielu etapów weryfikacji.
Jak postrzegacie państwo konieczność skalowania działalności i ekspansji międzynarodowej w skali polskiej gospodarki?
- Od kilku dekad znaczenie europejskiego przemysłu chemicznego w globalnym rynku chemicznym regularnie spada. Z obrotami na poziomie 635 mld euro w 2024 r. (według danych CEFIC) udział Starego Kontynentu wynosi już tylko 13 proc. (wobec 46 proc. udziału Chin, które pozostają zdecydowanym liderem).
Głównymi czynnikami ograniczającymi konkurencyjność europejskiego przemysłu chemicznego stały się w dużej mierze wysokie ceny energii (szczególnie gazu - który w Europie nadal kosztuje trzykrotnie więcej niż w USA), słaby popyt, rosnąca presja importowa i utrzymujące się niskie wykorzystanie mocy produkcyjnych (poniżej 75 proc. w 2025 r.).
Chociaż Europa pozostaje eksporterem netto - zwłaszcza dzięki wysokowartościowym chemikaliom specjalistycznym - nadwyżka handlowa nie nadąża za globalnym wzrostem gospodarczym, a region traci znaczenie w porównaniu z innymi głównymi eksporterami.
W obecnych realiach geopolitycznych i gospodarczych - gdy nasz kontynent, w tym także Polska, traci konkurencyjność na rzecz państw spoza UE - globalizacja staje się dla europejskich firm koniecznością, umożliwiającą przetrwanie i rozwój. Tylko w ciągu ostatnich czterech lat, według CEFIC, w UE zamknięto około 37 megaton mocy produkcyjnych. Bez zmiany podejścia do regulacji na poziomie europejskim i zderzenia ambicji klimatycznych z realiami rynkowymi, Polska i reszta Europy zostaną daleko w tyle za dynamicznie rozwijającymi się gospodarkami świata.
My jednak nie czekamy - w Qemetice globalizację traktujemy jako sposób na budowanie odporności biznesu. Dywersyfikacja geograficzna jest jednym z naszych głównych celów strategicznych. Już dziś ponad 10 proc. naszych przychodów pochodzi spoza krajów Unii Europejskiej - i jesteśmy zdeterminowani, aby ten udział systematycznie zwiększać.
Pod koniec 2024 roku przejęliśmy biznes krzemionki strącanej (zakup fabryk krzemionki w USA i Holandii od koncernu PPG - przyp. red.), co otworzyło nam na oścież drzwi do USA. To nie koniec... Proaktywnie prowadzimy badania rynku, aby identyfikować szanse na dalszą ekspansję poza Europę, w szczególności w Stanach Zjednoczonych i Azji.
W naszych planach strategicznych zakładamy kontynuację działań dla rozwoju chemikaliów specjalistycznych i oferowania ich na globalnych rynkach, przy jednoczesnym ograniczeniu znaczenia produktów typu commodities, które sprzedawaliśmy głównie w Europie.
Czy unijne finansowanie zachęca do zwiększania skali działalności polskich firm czy też przeciwnie: preferencje dla MŚP utrwalają obecną strukturę gospodarki i nadreprezentację małych i średnich firm?
- Wpływ funduszy unijnych na naszą gospodarkę jest ogromny. Polska będzie ponownie największym beneficjentem unijnego budżetu na lata 2028-2034. Środki te będą przeznaczone na politykę spójności, rolnictwo, obronność oraz zieloną transformację.
Generalnie: unijne finansowanie należy ocenić pozytywnie, ponieważ może zachęcać do zwiększania skali działalności, z tym że konieczne jest, aby środki kierowane do przedsiębiorców były wydawane w sposób bardziej efektywny.
Wiele priorytetów koncentruje się na małych i średnich przedsiębiorstwach. I choć dobrze, że mogą one korzystać ze wsparcia, to utrwala się tym sposobem obecny model gospodarki i niedostatecznie wspiera rozwój dużych podmiotów, które w znaczny sposób wpływają na gospodarkę Polski, generując miejsca pracy i wpływając na międzynarodową pozycję kraju.
Niestety, zdarza się, że profesjonalnie zarządzane firmy stają się ofiarą tego, jak niektóre MŚP nadużywają środków unijnych... W efekcie pojawia się przeregulowanie i utrudniony dostęp do finansowania, a oferowane dotacje stają się nieatrakcyjne dla dużych graczy.
Unia Europejska powinna zwiększyć wysiłki, aby chronić europejski przemysł. Fot. Tayibaa / ShutterstockDuże firmy mają wpływ na międzynarodowe procesy decyzyjne i konkurencyjność Polski w UE. Spójna reprezentacja dużych przedsiębiorstw na arenie europejskiej pozwala skuteczniej kształtować regulacje i uczestniczyć w strategicznych sektorach, takich jak przemysł chemiczny, gdzie globalny ton nadają giganci.
Niestety, polskie firmy wciąż są rzadko obecne w topowych rankingach europejskich koncernów, co dowodzi, że mamy jeszcze sporo do zrobienia, aby zwiększyć skalę i znaczenie dużych krajowych przedsiębiorstw.
Czy dostęp do finansowania zewnętrznego jest barierą dla wzrostu polskich firm, ale też w szybkiej ekspansji?
- Od wielu kwartałów dostęp do finansowania zewnętrznego nie jest w ogóle barierą dla rozwoju firm. Sektor bankowy pozostaje nadpłynny, kapitału jest dużo, chociaż liczba firm w dobrej kondycji i dobrymi inwestycjami jest ograniczona.
Również ogólne nastawienie w przemyśle jest ostrożne, a skłonność do inwestycji niewielka ze względu na zawirowania społeczno-gospodarcze i geopolityczne.
Banki konkurują o dobre projekty i chętnie w nie inwestują. Przykładem jest nasza spalarnia w Inowrocławiu, której finansowanie zainteresowało wiele instytucji finansowych.
Dodatkowo mamy też do czynienia z rekordowo niskimi spreadami na rynku obligacji, co sprawia, że kapitał można pozyskać tanio i na atrakcyjnych warunkach.
Czy stosunkowo niskie zadłużenie zewnętrzne polskich firm (także niskie ich zadłużenie w bankach na tle Unii) świadczy o zachowawczości w działaniu, w tym ostrożności - zdecydowanym priorytecie angażowania łatwo dostępnych lub tanich źródeł (kapitały własne, środki publiczne, w tym unijne)?
- Dostęp do finansowania zewnętrznego wymaga profesjonalnego przygotowania, działu treasury, know-how w zarządzaniu długiem oraz dobrze opracowanych inwestycji. Na rynku obligacji dodatkowo obowiązuje wysoki próg wejścia, co sprawia, że te instrumenty są dostępne głównie dla większych graczy.
Banki i inwestorzy są gotowi finansować dobre projekty, ale kluczowe są kompetencje firmy, a nie sama skłonność do zadłużania się. W praktyce ograniczony dostęp do dużych źródeł finansowania wynika więc u nas głównie ze struktury rynku i nadreprezentacji małych i średnich przedsiębiorstw, a nie z samej ostrożności czy preferencji korzystania z kapitału własnego lub środków publicznych.
Jak polskie firmy radzą sobie z coraz mniejszą dostępnością pracowników, w tym specjalistów? Czy ten problem dotyka i państwa przedsiębiorstwa? Co - poza wynagrodzeniem - decyduje dziś w skutecznym przyciąganiu kadr?
- Trend demograficzny jest nieubłagany - niż i starzejące się społeczeństwo wpływają na dostępność kandydatów. Niedobór pracowników, zwłaszcza specjalistów technicznych i produkcyjnych, to realne zjawisko już dziś, co odczuwamy również w Qemetice. Z biegiem lat problem będzie się jeszcze pogłębiał.
I co z tym zrobić?
- W tych warunkach kluczowe staje się nie tylko pozyskiwanie doświadczonych ekspertów, ale także systematyczne budowanie własnego zaplecza kompetencyjnego. W roku 2025 29 proc. nowych zatrudnień w Qemetice stanowiły osoby będące na początku swojej drogi zawodowej. W realiach firmy przemysłowej to istotny udział, pokazujący, że - mimo presji demograficznej - potrafimy skutecznie docierać do młodszych kandydatów i zabezpieczać ciągłość kompetencji na kolejne lata.
Konkurencyjne wynagrodzenie to dziś punkt wyjścia. Nadal ma duże znaczenie, ale nie zawsze jest czynnikiem decydującym, bo kandydaci coraz częściej wybierają pracodawców ze względu na stabilność, możliwości rozwoju, elastyczność, kulturę organizacyjną, dobre warunki i realny wpływ na decyzje.
Dlatego, aby naprawdę przyciągnąć i zatrzymać talenty, potrzeba dziś kompleksowej oferty - od benefitów i jasnych ścieżek kariery po transparentność i bezpieczeństwo zatrudnienia. Ale nawet to przestaje się liczyć, jeśli firma ma złą reputację - na dłuższą metę nikt nie chce przecież pracować w "niezdrowym" środowisku.
A czy nasze firmy w ogóle radzą sobie z naborem kadr (w tym z zagranicy)?
- Typowe strategie rynkowe - takie jak poszukiwanie pracowników mniej wykwalifikowanych z zagranicy czy liczenie na pracowników tymczasowych - nie rozwiązują dziś problemu kluczowych kompetencji.
W branży, która wymaga czasochłonnych szkoleń, ich wdrożenie jest kosztowne i często mniej efektywne. W takich przypadkach bardziej perspektywiczne okazują się strategie oparte na rozwoju własnych talentów poprzez szkolenia, mentoring czy rotacje wewnątrz firmy. Częściowo problem adresuje też automatyzacja i cyfryzacja procesów, która pozwala odciążyć pracowników z rutynowych zadań, umożliwiając im skupienie się na bardziej specjalistycznych kompetencjach.
Jakie reperkusje w państwa firmie, a także w gospodarce powoduje i perspektywicznie może spowodować sukcesywny przyrost kosztów pracy?
- Rosnące koszty pracy zwiększają presję na marże, a jednocześnie wymuszają inwestycje, przyspieszając potrzebę automatyzacji i zwiększania efektywności operacyjnej.
W skali gospodarki nadmierna presja kosztowa to prosta droga do ograniczania atrakcyjności Europy jako miejsca do lokowania przemysłu, szczególnie gdy konkurencja spoza UE, nieobciążona nadmiernymi regulacjami i ETS, może oferować znacznie tańszy produkt.
Czy proces inwestycji w automatyzację, robotyzację, chmurę i cyfryzację, w tym rozwiązania AI zwiększył tempo? W jakich działach polskiej gospodarki można wykorzystać sztuczną inteligencję, a w jakich jest to trudniejsze?
- Inwestycje w technologie w polskiej gospodarce wrzuciły drugi bieg - szczególnie w firmach, w których automatyzacja, robotyzacja i cyfryzacja produkcji stały się elementem strategii konkurencyjności w obliczu rosnących kosztów pracy i presji regulacyjnej. Duży wpływ na kierunek działań biznesu ma rosnąca świadomość możliwości sztucznej inteligencji oraz jej dynamiczny rozwój obserwowany z miesiąca na miesiąc.
AI stała się dziś w wielu organizacjach swoistym "świętym Graalem" - obszarem, w który warto inwestować, aby budować przewagę rynkową. Firmy przeznaczają na ten cel budżety i zasoby kadrowe, poszukując zastosowań generujących realną wartość.
Pożytecznym efektem ubocznym jest możliwość przeprowadzenia szerszego audytu cyfryzacji przedsiębiorstwa, również w firmach niekładących dotychczas dużego nacisku na ten obszar. To też okazja, by zidentyfikować inne obszary do cyfryzacji czy automatyzacji, a także wskazać luki, które uniemożliwiają wdrażanie nowych rozwiązań.
Wciąż jednak skala wdrożeń jest zróżnicowana - duże podmioty i eksporterzy inwestują szybciej, podczas gdy sektor MŚP napotyka bariery finansowe, kompetencyjne i organizacyjne. Przykładowo: wdrożenie AI w produkcji to - bywa - koszt rzędu setek tysięcy, a nawet milionów złotych, a sam proces trwa miesiące. Opłacalność takich inwestycji wymaga też odpowiedniej skali działalności.
Ponadto, projekty AI mają wspólne cechy z projektami typu R&D, m.in. nie zawsze kończą się sukcesem, co ogranicza apetyt firm na inwestycje i skłania do obserwowania rozwoju sytuacji z boku. To jednak droga, która może prowadzić do utraty konkurencyjności, bo wdrożenia AI wymagają czasu i przygotowania.
Oglądasz archiwalną wersję strony Europejskiego Kongresu Gospodarczego.
Co możesz zrobić:
Przejdź do strony bieżącej edycji lub Kontynuuj przeglądanie
