Zapasy paliw są kluczowe dla bezpieczeństwa państwa. O tym czy mamy je wystarczające, jakich potrzeba inwestycji i dlaczego w kryzysie groziłyby nam papierowe kartki na paliwo - mówi WNP Przemysław Bryksa z KDCP Kancelaria Doradztwa Celnego i Podatkowego Rutkowski i Wspólnicy.
Od kilku tygodni trwa agresja Izraela i USA na Iran. Niszczone są instalacje naftowe, cieśnina Ormuz jest praktycznie zablokowana. Czy w związku z tym powinniśmy się obawiać o dostępność paliw, a może nie, bo w końcu mamy znaczące liczone w milionach metrów sześciennych strategiczne zapasy?
- System zapasów, który mamy w Polsce, jest wystarczający pod względem ilości ropy naftowej i paliw do poradzenia sobie z obecnym kryzysem. Co nie oznacza, że nie występują w nim problemy i nawet poważne zagrożenia.
Dobrą informacją jest to, że zablokowane w zatoce tankowce nie przewożą ropy dla Polski. Tyle że powinniśmy patrzeć na cały system światowy, a nie tylko nasz krajowy. Obecna sytuacja w Zatoce Perskiej skutkuje usunięciem z rynku nawet 25 proc. dostaw ropy i paliw.
Już widzimy ogromne zmiany w wyniku kryzysu. Nastąpiło odwrócenie sytuacji podażowo-popytowej. Europa, będąca od zawsze importerem ropy i jej produktów, wysyła gotowe paliwa do Azji, ale i Australii.
I w tym kontekście trzeba umieścić fakt, że w Polsce konsumpcja paliw rośnie o 1-2 proc. rocznie, pomimo stawianych "zielonych" założeń, że będzie maleć. To, w połączeniu z całkowitym uzależnieniem od importu węglowodorów naftowych, obrazuje poziom naszej podatności na ten kryzys naftowy.
To wielkość zapasów w obecnej sytuacji jest wystarczająca, czy też jednak nie?
- Oficjalne dane Rządowej Agencji Rezerw Strategicznych mówią, że zapasy ropy i paliw są powyżej minimum wymaganego przez Unię Europejską i Międzynarodową Agencję Energetyczną (chodzi o 90 dni - przyp. red.) dla krajów członkowskich. Przy kształtowaniu bierze się pod uwagę średni import netto w roku bazowym.
To powinno wystarczyć na obecny etap kryzysu. Problem w tym, że struktura zapasów nie jest adekwatna do obecnych i przyszłych wyzwań
Dlaczego?
- System zapasów interwencyjnych jest jawny, generalnie wiemy, ile i czego składujemy, choć może RARS nie podaje nam wszystkich istotnych szczegółów. Ustawa o zapasach wskazuje na oczekiwaną proporcję 50 do 50: surowej ropy i gotowych paliw. Niestety sygnały, jakie mamy, mówią, że ta proporcja nie jest w pełni zachowana. Mamy istotną nadreprezentację surowej ropy naftowej w zapasach.
Z czego to wynika?
- Obecna struktura magazynowa nie odpowiada wymogom obecnego czasu i przyszłym wyzwaniom.
Oprócz zbiornikowych magazynów naziemnych w bazach paliwowych rozsianych po kraju, mamy ogromne kawerny solne w Górze na Kujawach, gdzie składowana jest ropa naftowa i olej napędowy bazowy. W podsumowaniu dane wskazują jednak na zbyt małą pojemność magazynów dla zapasów gotowych paliw płynnych.
Opierając się na liczbach: przy około 15 mln m3 pojemności naszych magazynów ogółem, tylko około 6 mln m3 mamy na gotowe paliwa, resztę na ropę – około 9 mln m3.
Skąd taka dysproporcja?
- To konsekwencja historycznych uwarunkowań i układu rynku. Całkiem niedawno w statystykach przywozu i konsumpcji paliw nie było ujmowane nielegalnie wwożone do kraju paliwo przez tzw. mafie paliwowe, a przecież od tego zależy poziom zapasów.
Udało się to ukrócić dopiero w latach 2016-2017. Zmieniło to statystyki, konsumpcja gotowych paliw nagle skoczyła. Znajdujący się w "szarej strefie" diesel i w mniejszym stopniu benzyny nagle zostały ujęte w sprawozdaniach. Oznaczało to także potrzebę wpompowania do magazynów dodatkowych ilości gotowych paliw. Tak się jednak nie stało, bo nie mamy wystarczających pojemności dla paliw.
A czemu w ogóle jest tak istotne zwiększenie zapasów gotowych paliw?
- Polska nie produkuje liczących się ilości ropy naftowej. Surowiec musimy importować. Rocznie nasze rafinerie przerabiają około 27 mln ton ropy. Do tego dochodzi znacząca ilość importu gotowych paliw, w tym szczególnie diesla.
Przemysław Bryksa. Fot: Materiały prasowe / KDCP Kancelaria Doradztwa Celnego i Podatkowego Rutkowski i WspólnicyDopóki rafinerie i nasze okno importowe, jakim jest Naftoport, działają normalnie, będziemy sobie radzić.
Należy jednak zadać sobie pytanie, a co jeśli przestaną pracować? Wystarczy przecież, że zostaną np. zablokowane cieśniny duńskie. Ucierpi nie tylko Polska, lecz także Niemcy, Szwecja, Finlandia czy państwa bałtyckie.
Same rafinerie to także miejsca podatne na atak. Jak pokazują doświadczenia naszych wschodnich sąsiadów stosunkowo łatwe do wyeliminowania. Wtedy kluczową rolę odgrywają paliwa, a nie ropa, której nie można przerobić.
I dlatego powinniśmy mieć większe magazyny niż obecnie…
- Tak. Obecnie mówimy o zapasach na 90 dni, lecz pojemności powinno być znacznie więcej. Trzeba zaznaczyć, że magazyny nie służą tylko zabezpieczeniu na nadzwyczajne okoliczności. Są one niezbędne dla logistyki, płynnego przesyłu rurociągami, bieżących potrzeb operacyjnych dla handlu.
Powiedzmy to wprost: obecnie magazyny mamy wypełnione "po korek". Tymczasem rynek powinien mieć wolne pojemności, na wypadek zdarzeń losowych, remontów. Żeby rynek sprawnie działał, powinniśmy mieć – oprócz zapasów i pojemności komercyjnych – "luźne" dodatkowe około 500 tys. m3 .
Jeden dzień zapasów to około 115 tys. m3 pojemności.
Co roku następuje przeliczenie rynku – ile zapasów powinni utrzymywać poszczególni przedsiębiorcy i RARS (zgodnie z tzw. dyrektywą zapasową ma to miejsce w czerwcu, kiedy to następuje zmiana roku bazowego; wkrótce czeka nas przestawienie się z roku bazowego 2024 na 2025 - przyp. red.). Nie jest dobrze… Od lat brakuje magazynów pod zapasy, mocno widać to w okresie przeliczenia. Najtrudniejsza sytuacja panuje w zapasach benzyn.
Czyli wygląda na to, że w kwestii magazynów paliw zwyczajnie mamy zbyt krótka kołdrę?
- Co do pojemności magazynów na gotowe paliwa jest ich z pewnością zbyt mało.
Co dwa lata RARS publikuje prognozę pojemności magazynowych na dekadę. RARS w 2023 opublikowała w tym dokumencie podsumowanie krajowego rynku magazynowego. Proszę sobie uzmysłowić, że w roku 2025 nie opublikowano już tego bilansu. Obecne dane mogą zatem budzić obawy.
Co ważne, w najnowszym opracowaniu pisze się bowiem, że pojemność magazynów kawernowych w Górze zmniejszyła się o 300 tys. m3! To niemal 3 dni zapasów dla Polski. Nie podano żadnego wyjaśnienia tej zmiany.
Dla pokazania o jak dużej stracie mówimy, mogę dać przykład PERN. Spółka ta w latach 2024-2025 uruchomiła 3 nowe zbiorniki paliwowe – łącznie 150 tys. m3. Tymczasem w Górze straciliśmy dwa razy więcej!
Jakie są tego powody?
- Nie mamy dokładnych odpowiedzi, gdyż RARS w tej kwestii milczy. Oczywiście kawerny zużywają się naturalnie, w wyniku zatłaczania i wytłaczania wytrącają się osady, itd. Natomiast tak duży ubytek wskazuje na coś poważniejszego – częściowe zawalenie w wyniku pracy ciśnień czy ruchów geologicznych. To niestety może postępować.
Czyli pojemności także znikają?
- Tak. Dam jeszcze jeden przykład. Do krajowych statystyk pojemności na zapasy i operacje wliczano także zbiorniki szczecińskiego Baltchem, około 170 tys. m3. Tymczasem po zmianach właścicielskich wiemy, że większość tych pojemności jest dedykowana do obsługi rynku ukraińskiego.
Reasumując, porównując raport RARS 2023 do raportu 2025 mamy stratę ok. 0,5 mln m3 pojemności – czyli 3 proc.! Co prawda przybyło 150 tys. m3, jednak bilans jest ujemny.
Co trzeba zrobić?
- Nieodzowna jest głęboka reforma systemu zapasów. W procesie tym powinno wziąć udział Ministerstwo Energii, RARS i zainteresowane firmy. Podmioty z branży o potrzebie zmian mówią już od długiego czasu. Obecna sytuacja jest bowiem zła.
Jakie są główne postulaty?
- W Raporcie na rzecz reformy systemu zapasów interwencyjnych, który w ramach KDCP ukończyliśmy w połowie 2025 r., wskazywaliśmy, że to państwo powinno przejąć odpowiedzialność i obowiązki związane z zapasami. Mówimy o dużo większym stopniu zaangażowania państwa, a docelowo nawet pełnej kontroli nad systemem. Zresztą nie jest to nic niezwykłego. U naszych sąsiadów: Czechy, Słowacja, Niemcy, to państwo opowiada całkowicie za kwestie zapasów.
Takie rozwiązanie miałoby liczne zalety. Jeden podmiot mógłby łatwiej inwestować w magazyny. Prostsze byłyby kwestie operacyjne. Wystąpiłaby również znacząca optymalizacja zajmowanej pojemności.
Coś jeszcze?
- Drugim naszym postulatem jest gwałtowne zwiększenie nakładów na nowe pojemności magazynowe. Postulujemy wybudowanie 2,5-3 mln m3 nowych pojemności dla paliw gotowych. Tego wymaga racja stanu.
Zresztą samo państwo mówi o potrzebie zwiększenia udziału w zapasach gotowych paliw (w 2029 roku min. 75 proc. paliw w zapasach agencyjnych, wymóg z ustawy – przyp. red.).
Aby do tego doszło, powinniśmy mieć gigantyczne place budów zarówno w PERN, jak i u komercyjnych firm magazynujących.
A czy będą na to pieniądze?
- Oczywiście banki nie chcą dawać kredytów, bo ropa jest passe. Ale przecież jest niezbędna i taki stan rzeczy będzie trwał jeszcze przynajmniej przez kilkadziesiąt lat. Tu przydałaby się większa kontrola państwa nad zapasami, bo państwo ma dużo większe szanse zdobycia finansowania na inwestycje. Po drugie RARS dysponuje Funduszem Zapasów Interwencyjnych, który generuje duże nadwyżki. Z Funduszu można wprost finansować inwestycje, można też zmienić ustawę, by Fundusz mógł udzielać gwarancji czy poręczeń.
Oczywiście zdaję sobie sprawę, że wybudowanie magazynów kosztuje. Jednak nie jest to zaporowa kwota.
Z naszych wyliczeń wynika, że zaproponowana w Raporcie zmiana odpowiedzialności oraz inwestycje – gdyby założyć podwyżki opłaty zapasowej, wliczanej do litra paliwa – przełożyłyby się na wzrost cen paliw w skali około 5 groszy na litrze przez najbliższe osiem lat. Czy to tak dużo, gdy mówimy o bezpieczeństwie zaopatrzenia nas wszystkich? Zwłaszcza porównując to do obserwowanych ostatnio fluktuacji cen paliw.
Co jeszcze przydałoby się zrobić?
- Elektronizacja dystrybucji paliw w sytuacji kryzysowej i scentralizowanie tego procesu. Według obecnych procedur, gdyby paliwa musiały być reglamentowane, to powrócilibyśmy do kartek, bo system jest papierowy! Wyrażam wdzięczność dla Ministerstwa Energii, że inicjuje obecnie szeroką zmianę ustawy o zapasach, w której elektronizacja ma być uwzględniona. Mamy nadzieję, że ME ujmie w reformie także postulaty przedsiębiorców oraz że nowelizacja będzie procedowana.
O tym, że mamy problemy z magazynami paliw może świadczyć protest w IKS Solino?
- Tam w ogóle widać narastające problemy. Widać także, jak wiele zmiennych wpływa na sytuację magazynów kawernowych.
Obecnie sen z powiek specjalistów spędza sprawa wydolności tego największego w kraju magazynu. Jego pojemność po zmniejszeniu, o którym wspomniałem, to około 5,8 mln m3, z tego 4,12 mln m3 jest przeznaczone na ropę, a 1,68 mln m3 na gotowe paliwa.
Magazyny kawernowe to jednak "żywe organizmy", które mogą się zużywać z czasem.
Kolejnym problemem jest zagwarantowanie sprawnej pracy kawern?
- To nie jest tak, że można z nich po prostu wypompować węglowodory. Zamiast ropy czy diesla do kawern zatłacza się solankę z kopalni. Tej na razie nie brakuje, choć tu również odbieramy sygnały o problemach z dostępnością.
Jednak poważna trudność pojawia się w druga stronę. Po tym, jak pobraliśmy paliwo, przydałoby się ponowne zatłoczenie magazynów. Oznacza to pobranie solanki. Pytanie co z nią zrobić?
Proste wylanie do środowiska nie jest możliwe, bo oznaczałoby to gigantycznych rozmiarów katastrofę naturalną. Stąd też w procesie konieczne są zakłady "utylizujące" solankę. Do niedawna były trzy takie. Dwa sodowe Qemetiki i należący do Orlenu Anwil (IKS Solino jest także w Grupie Orlen - przyp. red.).
Jednak w ubiegłym roku jeden zakład Qemetiki wypadł, bo właściciel ze względu na zagraniczną konkurencję i generowane straty nie widział sensu jego funkcjonowania. Zaś w drugim zmniejszono produkcję, a więc i przerób solanki.
Skutkuje to dużo wolniejszym tempem ewentualnego poboru solanki z kawern w trakcie ponownego zatłaczania ropy. W efekcie względnie szybko magazyn kawernowy będziemy mogli użyć tylko raz. Potem zaczną się schody. Uzupełnienie zapasów potrwa bardzo długo. To obniża bezpieczeństwo paliwowe państwa.
Co w związku z tym?
- Po pierwsze, skoro państwu zależy na sprawnym funkcjonowaniu magazynu, powinno zagwarantować funkcjonowanie całego solankowego ciągu technologicznego – tak aby zapewnić sprawną pracę kluczowego dla całego kraju obiektu, jakim jest Podziemny Magazyn Ropy i Paliw w Górze.
Po drugie, do ustawy należy wpisać wymóg minimalnego czasu ponownego zatłoczenia kawern ropą i paliwami po opróżnieniu – dokładnie taki przepis funkcjonuje w obszarze magazynowania gazu ziemnego.
Ewentualnie?
- Skoro te kawerny zaczynają sprawiać problemy, to trzeba wrócić do pomysłów budowy nowych magazynów. Mamy przygotowane możliwości na Kujawach (Lubień, Łanięta, Damasławek). Ciekawa jest też idea budowy magazynu w złożach soli koło Łeby lub Pucka. Taka lokalizacja rozwiązałaby problem, co zrobić z solanką. Natomiast przede wszystkim potrzebujemy nowych naziemnych i podziemnych magazynów zbiornikowych, o szybkiej operacyjności.
Oglądasz archiwalną wersję strony Europejskiego Kongresu Gospodarczego.
Co możesz zrobić:
Przejdź do strony bieżącej edycji lub Kontynuuj przeglądanie
