USA poza NATO? To nie polityczny straszak, to zagrożenie dla Polski

Wystarczy kilka zdań wypowiedzianych przez prezydenta USA Donalda Trumpa o Europie i jej przywódcach, komentarze nieprzychylne NATO czy, jak niedawno,  groźby o możliwym wyjściu USA z sojuszu, by na Starym Kontynnencie zawrzało. Takie groźby działają jak zimny prysznic. Nie ma bowiem dobrej odpowiedzi na pytanie, czy NATO może istnieć bez Ameryki. Co oznaczałoby to dla Europy i dla Polski?

• Jeszcze kilka lat temu pytanie o możliwość wyjścia Stanów Zjednoczonych z NATO brzmiało jak political fiction.
• Po wypowiedziach Donalda Trumpa o nierównym podziale ciężarów i nazwaniu NATO papierowym tygrysem temat wrócił z nową siłą.
• Europejskie stolice od Tallina po Lizbonę niedawno zszokowały słowa prezydenta USA o możliwym wyjściu Ameryki z NATO. Co to oznaczałoby dla Europy, zwłaszcza dla Polski?
• Bezpieczeństwo będzie ważnym tematem Europejskiego Kongresu Gospodarczego w Katowicach (22-24 kwietnia). Trwa rejestracja na wydarzenie.

Jesteśmy członkiem największego, najsilniejszego sojuszu wojskowego na świecie, związanym art. 5. Paktu Północnoatlantyckiego - jeden za wszystkich, wszyscy za jednego. Mimo ciągłego straszenia kolejną wojną za dwa lata, może za pięć, Rosja na razie raczej nie jest na tyle silna, by napaść na NATO.

Jednak niedawne wypowiedzi prezydenta USA Donalda Trumpa, że NATO to papierowy tygrys, o czym on dobrze wie i wie też o tym Putin, a zwłaszcza groźba opuszczenia NATO za brak wsparcia europejskich państw członkowskich w odblokowaniu cieśniny Ormuz, zmroziła europejskich przywódców.

Czy NATO może istnieć bez Ameryki i czy Europa jest gotowa na to, by bronić się tylko własnymi siłami? To obecnie najważniejsze pytanie dla Europy, ale i świata.

W debacie publicznej w USA od lat powtarza się argument, iż Europa nie płaci wystarczająco za własne bezpieczeństwo. Kolejne administracje naciskały na zwiększenie wydatków obronnych.

Część amerykańskich polityków sugerowała, że USA mogą ograniczyć swoje zaangażowanie, jeśli Europa nie przejmie większej odpowiedzialności za swoje bezpieczeństwo.

Europa musi wreszcie zrozumieć, iż nikt nie będzie jej bronił za darmo - przypomina administracja prezydenta Trumpa.

Jednak dopiero podczas obecnej kadencji, którą prezydent Donald Trump sprawuje od stycznia 2025 r., postawił krajom Europy jednoznaczne ultimatum: albo wezmą bezpieczeństwo za siebie w swoje ręce, albo nie będą mogły liczyć na Stany Zjednoczone.

Groźba amerykańskiego odwrotu. Blef czy realne zagrożenie?

W europejskich stolicach zapaliły się czerwone światła. Na szczycie NATO w Hadze w 2025 r. członkowskie kraje europejskie zgodziły się podnieść wydatki na obronność do 5 proc., choć stopniowo do 2035 r. Z tego 3,5 proc. PKB mają przeznaczać na podstawowe potrzeby obronne oraz dodatkowo 1,5 proc. na inwestycje, takie jak cyberbezpieczeństwo, mobilność wojskowa czy infrastruktura krytyczna i związana z obronnością.

Wydaje się, że wiele europejskich krajów zrozumiało w końcu, że w obecnej, wciąż niepewnej sytuacji musi zwiększyć zbrojenia. Tak tylko może powstrzymać Moskwę od kolejnej wojny. Potwierdzają to wydatki obronne, które w Europie rosną ostatnio najszybciej od końca Zimnej Wojny. Roczne wydatki obronne europejskich krajów NATO w latach (2020-2025) zwiększyły się z 230 mld dolarów do 340 mld dolarów. To wzrost o ponad 48 proc. w pięć lat.

Najwięcej na obronę w stosunku do swojego PKB wydaje w NATO Polska. Kraje bałtyckie, Finlandia i Szwecja inwestują w obronę na skalę, która jeszcze kilka lat temu wydawała się nie do pomyślenia.

Trudno jednak zaprzeczyć, że jeśli chodzi o wydatki na NATO, to Europa przez dekady "woziła się" na plecach największego sojusznika. USA do dziś zapewniają ok. 70 proc. całkowitych zdolności wojskowych Sojuszu - od logistyki po odstraszanie nuklearne. W 2025 r. wydatki na obronność kształtowały się w NATO następująco:

• USA - 860 mld dolarów (68 proc.);
• Europa - 340 mld dolarów (27 proc.);
• Pozostali sojusznicy - 60 mld dolarów (5 proc.).

Stany Zjednoczone wciąż wydają na obronę więcej niż wszystkie pozostałe państwa NATO razem wzięte.

NATO bez USA? Europa groźby amerykańskiego odwrotu musi traktować poważnie

Mimo rosnącej presji na ograniczenie zaangażowania USA w Europie, w sytuacji, kiedy ta zaczęła walczyć o własne bezpieczeństwo, przedstawione powyżej argumenty nie wydawały się wystarczającym powodem do wyjścia USA z NATO. Część komentatorów zwraca uwagę, że deklaracje o "twardszym podejściu" często mają charakter negocjacyjny, a nie strategiczny.

- W amerykańskiej polityce jest dużo retoryki, ale nie można jej lekceważyć. Europa musi być przygotowana na turbulencje. Historia uczy, że deklaracje potrafią zmieniać się z dnia na dzień. Widziałem z bliska, jak szybko potrafią zmieniać się priorytety w Waszyngtonie - przestrzega gen. Jarosław Stróżyk, były zastępca szefa wywiadu NATO w Kwaterze Głównej w Brukseli, obecnie szef Służby Kontrwywiadu Wojskowego.

Nadzieje pokładane są również w tym, że Donald Trump nie może samodzielnie decydować o wystąpieniu z NATO, a ogromna sieć powiązań między USA i Europą - politycznych i gospodarczych - wręcz to uniemożliwia.

- Pamiętajmy, że fundamenty współpracy transatlantyckiej są bardzo głębokie. Wiele wstrząsów potrafią wytrzymać - ocenia WNP gen. Mieczysław Bieniek, były zastępca dowódcy NATO ds. transformacji.

Atak USA i Izraela na Iran wiele zmienił. Powodem groźby o wyjściu z Sojuszu - przypomnijmy - miało być nieudzielenie pomocy Amerykanom przez europejskie kraje Paktu Północnoatlantyckiego w odblokowaniu cieśniny Ormuz. 17 marca Trump oświadczył, że może podjąć taką decyzję bez zgody Kongresu.

- NATO popełnia bardzo głupi błąd. Ciekawe, czy NATO kiedykolwiek by nam pomogło. To była wielka próba, bo ich nie potrzebujemy, ale oni powinni byli tam być. Musimy to zapamiętać, ponieważ uważam, że to dość szokujące - narzekał na sojuszników prezydent Stanów Zjednoczonych.

Na początku kwietnia w wywiadzie dla brytyjskiego dziennika "The Telegraph" Donald Trump nazwał Sojusz "papierowym tygrysem". - Poważnie rozważam wycofanie Stanów Zjednoczonych z NATO - oświadczył wtedy.

Generałowie: Wyjście USA z NATO byłoby katastrofą strategiczną

W europejskich stolicach przestano traktować amerykańskie deklaracje jako polityczny teatr. Europa zaczyna przygotowywać się na każdy scenariusz - także ten, w którym USA ograniczają swoją rolę do minimum. Słyszymy to już z ust europejskich polityków.

- To nie jest abstrakcyjna dyskusja. To realny scenariusz, który Europa musi brać pod uwagę - mówi WNP gen. Leon Komornicki, były zastępca szefa Sztabu Generalnego Wojska Polskiego.

W Warszawie, Wilnie i Rydze nastroje są najbardziej nerwowe. Państwa frontowe wiedzą, że bez amerykańskiego parasola bezpieczeństwa ich sytuacja zmieniłaby się dramatycznie. Gdyby do tego doszło, Europa stanęłaby przed największym wyzwaniem od początku powstania NATO w 1949 r.

- Byłaby to prawdziwa klęska dla Europy, zwłaszcza dla państw przyfrontowych NATO, takich jak kraje bałtyckie czy Polska. Dla nas wyjście USA z NATO byłoby katastrofą strategiczną. Dlatego musimy inwestować w obronę, bo nikt nie zrobi tego za nas - uważa gen. dr. Roman Polko, były dowódca Gromu.

Gen. Leon Komornicki w rozmowie z WNP zwraca uwagę, iż gdyby Stany Zjednoczone wycofały się z Europy, Sojusz w obecnej formie przestałby istnieć.

- Europa nie jest w stanie przejąć amerykańskich obowiązków. Nie jest gotowa na samodzielność strategiczną. Bez USA NATO byłoby tylko cieniem samego siebie - podkreśla gen. Komornicki. Wojskowi i analitycy wskazują, że NATO bez USA przypominałoby orkiestrę bez pierwszych skrzypiec czy dyrygenta.

Prawda gorzka, lecz szczera jest bowiem taka, że Europa wciąż nie jest gotowa na świat, w którym musi bronić się sama. Europa musiałaby przejąć od USA kluczowe kompetencje, a to wymagałoby gigantycznych inwestycji.

Kluczowe zdolności NATO - kto je zapewnia. Grafika: WK

Nowy podział odpowiedzialności w NATO, rosnąca rola Europy i państw frontowych

Europa nie ma obecnie ani infrastruktury, ani politycznej jedności, by szybko zastąpić USA. Do tego byłaby to kosztowna rewolucja. Trzeba by zwiększyć wydatki obronne krajów europejskich o setki miliardów euro. Analitycy wyceniają ja na 300-500 mld euro rocznie przez dekadę. To skala, której dziś nikt nie planuje.

- Amerykańskie zdolności są kluczowe. Europa nie ma ich na takim poziomie i nie będzie mieć przez wiele lat - podkreśla gen. Stróżyk.

Europejscy dyplomaci mówią z kolei o argumentach, jakie mają w rękawie. USA nadal mają strategiczny interes w stabilnej Europie. Stany Zjednoczone bez NATO byłyby słabsze i bardziej narażone na niebezpieczeństwo ze strony "osi zła", czyli - jak definiują to Amerykanie - Chin, Rosji oraz Korei Północnej.

- NATO przetrwało Zimną Wojnę, kryzysy polityczne i zmiany administracji. Przetrwa i to. Trawestując powiedzenie Marka Twaina: pogłoski o śmierci NATO są przesadzone - uważa gen. Bieniek.

Scenariusz, który zakłada, że NATO przetrwa, ale Europa weźmie na siebie większą część ciężaru utrzymania zdolności Sojuszu, wielu europejskich polityków uważa za najbardziej realistyczny: USA pozostają w NATO, Europa zwiększa wydatki, przechodzi modernizację i jednocześnie rośnie rola państw frontowych, takich jak Polska.

Może zatem i tym razem wszystko skończy się dobrze? Administracja Donalda Trumpa najpewniej rozmawia z europejskimi sojusznikami o wsparciu swoich działań na Bliskim Wschodzie i wiele państw jej udzieli. Takie deklaracje złożyli już Brytyjczycy i Duńczycy. Francja wysłała na Bliski Wschód lotniskowiec o napędzie atomowym Charles de Gaulle.

Być może znowu sprawdzi się w działaniu sojusznicza solidarność i NATO nie tylko przetrwa ten kryzys, ale wyjdzie z niego silniejsze, z bardziej równym podziałem obowiązków i odnowionym poczuciem wspólnoty.