W Polsce debata publiczna od kilku dni znowu kręci się wokół ETS, nie brakuje nawet nadziei, że można porzucić system opłat od emisji. Na poziomie europejskim sytuacja przedstawia się zupełnie inaczej, a gra o zmiany w ETS jest o wiele bardziej subtelna.
ETS to powracający winowajca wysokich cen energii elektrycznej w Unii Europejskiej i w Polsce. Naprzeciw problemowi mają wyjść przywódcy państw Wspólnoty podczas nadchodzącego szczytu Rady Europejskiej.
Pierwsze propozycje – niewyrażone wprost – już są na stole, znalazły się w piśmie szefowej KE Ursuli von der Leyen do głów państw.
W Polsce rozmawia się o likwidacji systemu handlu emisjami, w Europie debata toczy się na innym poziomie. Branża energetyczna czy przemysł mają wnioski reformatorskie, ale bez nadmiernego modyfikowania samego mechanizmu.
Na Radzie Europejskiej 19–20 marca tematem numer jeden ma być energetyka z naciskiem na system handlu emisjami CO₂, czyli EU ETS. To, że obecnie toczą się rozmowy o ETS, to jednak nie efekt nagłej zmiany optyki Brukseli.
Na rok 2026 i tak zaplanowana jest rewizja dyrektywy o EU ETS. Jest to normalna praktyka, że unijne przepisy co jakiś czas są poddawane przeglądom. System handlu emisjami ma go przejść latem. Teraz jednak, w reakcji na bieżącą sytuację, Komisja Europejska chce zadziałać wcześniej.
Oczywiście, zarówno po kryzysie na rynku energii w 2022 roku, jak i przy każdej innej okazji do zbicia politycznego kapitału, po hasło "skończyć z ETS" sięgają politycy. Najczęściej jest tak, że im wyższa cena gazu, tym głośniejsze są apele o to, aby porzucić system handlu emisjami.
W Polsce przybrało to groteskowy charakter, bo najgłośniej o likwidacji ETS i wyjściu z tego systemu mówią przedstawiciele lub osoby związane z Prawem i Sprawiedliwością. Ta partia była u władzy przez 8 lat, mogła tego dokonać (skoro może to zrobić teraz rząd Donalda Tuska, mógł i rząd Mateusza Morawieckiego czy Beaty Szydło). Teraz wróciła do rytualnego powtarzania tych haseł. Włączył się w to także prezydent.
Apele o rozprawienie się z ETS przybierają na sile zwłaszcza wtedy, gdy siedzi się w ławach opozycji. Bo i obecnej władzy zdarzało się dawać proste rozwiązania skomplikowanych spraw, gdy nie sprawowała władzy.
Taka infantylizacja debaty jest szkodliwa, bo większość sił rzucono na dyskusje, które nie toczą się i nie przebiją na poziomie paneuropejskim. Pokazują to apele unijnych organizacji, a nawet pisma samej szefowej Komisji Europejskiej. Gra toczy się o co innego i na innych płaszczyznach.
W ostatnich tygodniach przewodnicząca Komisji Europejskiej Ursula von der Leyen wielokrotnie wracała do tematu ETS, ale nigdy w kontekście likwidacji czy daleko idących zmian. Kierunki modyfikacji są dwa:
– Propozycje Ursuli von der Leyen należy odczytywać jako wyraźny sygnał, że Komisja Europejska przestaje traktować EU ETS jako mechanizm, którego należy jedynie bronić w obecnym kształcie, a zaczyna postrzegać go jako system wymagający ciągłego dostosowywania do zmieniających się realiów – ocenia Robert Jeszke, zastępca dyrektora IOŚ-PIB ds. zarządzania emisjami, kierownik Krajowego Ośrodka Bilansowania i Zarządzania Emisjami (KOBiZE).
– Europa zaczyna odchodzić od modelu pasywnie działającego rynku emisji. Coraz bardziej potrzebny staje się system zarządzany strategicznie – dodaje Jeszke.
W piśmie rozesłanym do przywódców państw przed szczytem von der Leyen napisała zresztą wprost, że najważniejsze jest zmniejszenie kosztów energii elektrycznej. Jak tego dokonać? Szefowa KE pisze, że dzięki szybszej realizacji celów dekarbonizacyjnych.
Im mniej w systemie będzie "brudnej" energii (emisyjnej), tym niższe będą rachunki – przekonuje von der Leyen. Jest w tym trochę prawdy, ale to wciąż uproszczenie, bo w cenach ukryte są też koszty inwestycji, jakie są konieczne przy transformacji energetyki, np. w sieci dystrybucyjne czy po prostu bilansowanie.
Ceny podbija także system merit order, w którym krańcową cenę wyznacza najdroższa jednostka. W Europie są to najczęściej elektrownie gazowe, z kolei np. w Polsce – elektrownie na węgiel. Powracającym od lat pomysłem jest "odpięcie" na różne sposoby cen wytyczanych przez gazowe jednostki od ceny energii elektrycznej.
Ursula von der Leyen pośrednio dotknęła mało wygodnego dla Brukseli tematu. Dekarbonizacja byłaby łatwiejsza, gdyby elektryfikacja przemysłu, transportu czy nawet ciepłownictwa, była gwarancją choć trochę niższej ceny. To główna bariera, którą w pewnym stopniu generuje wysoka emisyjność elektroenergetyki w danym państwie.
Tylko że i w tej kwestii Europa jest podzielona. Mało kto we Francji, Hiszpanii, Portugalii czy Szwecji będzie bił się o coś więcej – tam problem z ETS występuje z mniejszym nasileniem. Jeśli już, to nie w energetyce, a w przemyśle energochłonnym, gdzie trudniej znaleźć elektryczną alternatywę dla istniejących rozwiązań. Sektory "hard to abate" (gdzie trudno o porzucenie emisji), jak cementowy czy hutniczy szybko się nie zelektryfikują.
Na tę dychotomię zwraca uwagę Robert Jeszke. – Dziś nadal widać tu wyraźną niespójność: z jednej strony UE stawia ambitne cele dekarbonizacyjne, z drugiej wciąż nie rozwiązuje w pełni problemu kosztów energii, które pozostają jednym z kluczowych czynników konkurencyjności przemysłu. Bez tańszej i bardziej przewidywalnych cen energii "Made in Europe" pozostanie hasłem, a nie realną strategią – mówi Jeszke.
Stowarzyszenie Eurelectric, które reprezentuje sektor elektroenergetyczny w Unii Europejskiej, wystąpiło z apelem i ostrzeżeniem, by zmiany w ETS nie zaszły za daleko.
Ostrzegamy, że otwieranie niedawno zakończonej reformy rynku energii grozi opóźnieniem ogromnych inwestycji niezbędnych do zapewnienia przystępnej cenowo, bezpiecznej i niskoemisyjnej energii – twierdzi organizacja.
Eurelectric zaznacza przy tym, że merit order to "najbardziej wydajny i solidny mechanizm", który pozwala na efektywne kosztowo zarządzanie mocami. Eurelectric ocenia również, że są już narzędzia, które pozwalają na obniżenie cen, bez ruszania dyrektywy o EU ETS.
Podobne stanowisko zajęły stowarzyszenia zrzeszone w unijnych organizacjach skupiających gigantów z Europy lub działających na Starym Kontynencie podmiotów zza oceanu. Cleantech for Europe, We Mean Business Coalition, Corporate Leaders Group Europe i Business for CBAM Coalition wydały wspólny komunikat, w którym w zasadzie sprzeciwiają się planom nie tylko znoszenia ETS, ale i modyfikacji tego systemu.
Ich stanowisko najlepiej podsumowuje ten fragment pisma:
Europa musi pozostać przewidywalna, wiarygodna i ambitna, aby przyciągać inwestycje niezbędne do globalnej konkurencji. Utrzymanie silnego systemu ETS, dopracowanego tam, gdzie to konieczne, ale nieosłabionego, jest niezbędne do osiągnięcia tego celu.
Co wybija się na pierwszy plan: w ocenie branżowych organizacji ETS to skuteczny system, który stymuluje redukcję emisji i przyczynia się do dekarbonizacji Europy.
Eksperci, z którymi rozmawiała redakcja WNP, są niemal jednogłośni w ocenie bieżącej sytuacji: nikt nie przewiduje zniszczenia czy zawieszenia systemu ETS. Za to konieczne będzie jego uszczelnienie czy zmodernizowanie. W dodatku zwracają uwagę na jeden kluczowy aspekt potencjalnych zmian: są szyte głównie nie pod energetykę, a pod przemysł energochłonny.
– Zdecydowanie widać, że głos przedsiębiorstw energochłonnych zaczął najpierw trafiać do rządów poszczególnych państw, w dodatku są słuchane. Ich postulaty pozostają niezmienne, ale dopiero teraz wybrzmiały. Zmiany benchmarków dają im się we znaki – wskazuje Maciej Burny, prezes Enerxperience, od lat zajmujący się tematyką okołoeuropejską.
Z lektury pisma Ursuli von der Leyen wynika, że w tej chwili na stole pojawić mogą się rozwiązania znane np. z Półwyspu Iberyjskiego. Chodzi o tzw. mechanizm iberyjski (Iberian price cap), zastosowany podczas ostatnich wstrząsów na rynku gazu w Hiszpanii i Portugalii.
Obejmuje on limitowanie cen gazu dla wytwórców – państwo wyrównuje im różnicę między ceną limitowaną a rynkową. Dzięki temu wytwórcy licytują prąd znacznie taniej, co przekłada się na niższą cenę krańcową, a tym samym cenę w hurcie. Mechanizm bazuje jednak na przelewaniu z jednego wiadra w drugie: dopłaty dla wytwórców pochodzą albo od odbiorców albo z budżetu państwa, więc jest to zabieg księgowy, a nie rewolucja systemowa.
Należy mieć jednak na uwadze, że iberyjski wyjątek był dla dwóch państw, na ich własne potrzeby i pod kilkoma rygorami. Rozszerzenie go na całą UE jest niemal niemożliwe. Podobny manewr mają zastosować teraz Włochy, również bazujący na niczym innym jak kreatywna księgowość.
Komisja Europejska nie wyklucza aktualizacji, korekty tzw. benchmarków – to wskaźniki, które określają, ile darmowych uprawnień do emisji otrzyma dany zakład przemysłowy. Ustalane są na podstawie najbardziej efektywnych instalacji w danej branży. Zmiana benchmarków oznaczałaby prawdopodobne uwolnienie większej liczby darmowych uprawnień.
Modyfikacje może przejść też Market Stability Reserve (MSR), mechanizm, który służy do skupowania uprawnień do emisji, gdy jest ich zbyt wiele. MSR miałby być po prostu skuteczniejszy, czyli – móc pobierać z rynku więcej uprawnień do ustabilizowania ceny lub odwrotnie: uwalniać uprawnienia, wciąż mając na celu stabilizację cenową.
Von der Leyen sama określa poprawę "mocy" MSR, pisząc o "zwiększeniu siły ognia" tego mechanizmu. Tak się składa, że część z tych postulatów wystosował wcześniej m.in. Polski Komitet Energii Elektrycznej.
"Sygnał cenowy generowany przez system EU ETS powinien umożliwić konkurencyjne funkcjonowanie branż energochłonnych do czasu pełnego przejścia na bezemisyjne źródła energii. (…) Ponadto, niezbędne jest wprowadzenie takich rozwiązań jak np. realne wyłączenie szczytowych jednostek z systemu EU ETS" – apelowała organizacja zrzeszająca podmioty z polskiego sektora energetycznego.
Wśród postulatów PKEE było też zwiększenie puli dostępnych darmowych uprawnień, przeznaczonych zwłaszcza dla przemysłu.
Kierownik KOBiZE wskazuje, jak specyficzny jest rynek: wystarczyła zmiana narracji Komisji i ceny EUA (uprawnień) spadły w okolice 65 euro. – Z jednej strony przynosi to ulgę, z drugiej jednak pokazuje, że mechanizm ten nie jest odporny na nagłe zmiany sytuacji geopolitycznej i związane z nimi konsekwencje. Dzisiejsza debata nie dotyczy już więc tego, czy ETS jest potrzebny, lecz tego, jak utrzymać jego wiarygodność jako instrumentu transformacji – ocenia Jeszke.
Również Burny zauważa, że wystarczył list von der Leyen i ceny EU ETS spadły do 65 euro za tonę CO2. Powód? W obawie przed większą liczbą darmowych uprawnień i silniejszą pozycją MSR zaczęła się wyprzedaż.
– Należy pamiętać, że w Unii jest duża grupa państw, które wciąż mają nadwyżkę uprawnień, także tych otrzymywanych za darmo. Skoro mają ich więcej, niż potrzebują, dla ich gospodarek obniżenie cen w ETS jest niekorzystne. Dlatego nikt nie mówi tam choćby o zawieszeniu ETS – mówi Burny.
Prezes Enerxperience podkreśla, że nie wierzy w to, że KE zdecyduje się na ustawianie korytarzy cenowych (price corridor – red.) lub limitów cenowych dla ETS. – Na to nikt się nie zgodzi – kwituje Maciej Burny.
Nietrudno jednak nie zauważyć, że aktualne wzrosty cen gazu nie są jeszcze tak znaczne, jak w roku 2022. Wtedy też nie brakowało podobnych głosów o reformę ETS, ale nic takiego nie nastąpiło. Co więcej: poza Portugalią i Hiszpanią niewiele państw ratowało się daleko idącą interwencją w samej elektroenergetyce.
Owszem, wprowadzano windfall tax (podatek od nadmiarowych zysków, w Polsce nazywany domiarem), mrożono ceny energii, ale nikt nie poszedł kilka kroków dalej.
Dlaczego tak się dzieje, wbrew polskim politykom? W niedawnej analizie think tanku Ember wykazano, że choć unijny rynek energii jest wspólny, to w pewnym stopniu państwo państwu jest nierówne. Bardziej zdekarbonizowana elektroenergetyka i mniej zależna od paliw kopalnych jest bardziej odporna na szoki cenowe.
Ceny gazu, a koszty emisji CO2 w wybranych krajach UE na początku 2026 roku - wyliczenia Ember. Fot: Materiały prasowe / EmberW Hiszpanii na początku 2026 roku ceny gazu miały wpływ na wycenę prądu tylko przez 15 proc. czasu, a we Włoszech – aż przez 89 proc. Różnica bierze się z tego, że w Hiszpanii jednostki gazowe częściej służą jedynie jako źródła szczytowe, do uzupełniania porannych i wieczornych wzrostów zapotrzebowania. Z kolei we Włoszech gaz to podstawa systemu.
Ceny gazu, a koszty emisji CO2 w wybranych krajach UE na początku 2026 roku w porównaniu z 2025 rokiem. Szara linia wyznacza koszt krańcowy wyprodukowania energii z gazu. Fot: Materiały prasowe / EmberCenę podbił więc nie sam ETS, a rosnąca cena paliwa. Zwłaszcza że przed wybuchem wojny na Bliskim Wschodzie ceny uprawnień do emisji CO₂ zmalały. Czy ktoś zauważył to w rachunkach? Niespecjalnie.
Ember udowadnia też, że ETS na rachunku gospodarstwa domowego – uśredniając – odpowiada za co najwyżej 10 proc. ceny. Organizacja wylicza, że to mniej niż choćby VAT na energię elektryczną, w Polsce wynoszący 23 proc., podczas gdy uśredniony VAT na prąd w Unii Europejskiej to 18 proc.
Na pewno nikt nie uniknie debaty o wpływie ETS na przemysł, bo ten stoi w rozkroku. Może i chciałby się dekarbonizować, ale musi mieć propozycję i to w zasadzie od państwa, że w kraju ma dostępną tanią i niskoemisyjną energię elektryczną. Błędne koło widoczne jest w Polsce, gdzie uciekając od opłat EUA za gaz czy węgiel zakłady się elektryfikują, żeby odczuć... wysokie ceny energii, wywindowane przez rosnące koszty towarzyszące, jak wzrastające wydatki na dystrybucję oraz narzut z uprawnień.
Jakąś opcją jest też cenowy parasol ochronny, aby sektor mógł dać odpór presji cenowej z Chin czy USA.
– W tym kontekście szczególnie istotne jest powiązanie tej debaty z propozycjami Industrial Accelerator Act (IAA). Jeśli Europa chce realnie odbudować swoją bazę przemysłową i konkurować z USA oraz Chinami, sama polityka klimatyczna nie wystarczy. Potrzebne jest spójne podejście, w którym ETS, ceny energii i polityka przemysłowa wzajemnie się uzupełniają – mówi Robert Jeszke.
W liście von der Leyen zabrakło – zdaniem Burnego – wątku, który powinien zdecydowanie zainteresować polskie władze. – Nie ma nic o Funduszu Modernizacyjnym, w ramach którego wydatkowano pieniądze na konkretne projekty. Nie jest tak ogólnikowy jak zyski z ETS, które trafiają do budżetu. Z Funduszu kompensowane są koszty dekarbonizacji, Polska czerpie z niego duże wpływy – podsumowuje.
Funkcjonowanie funduszu wygasa w 2030 roku i dlatego tak ważne z perspektywy Polski może być uwzględnienie go w planach KE. W dodatku trzeba przygotować się na trudne negocjacje, bo Fundusz Modernizacyjny jest zasilany pieniędzmi ze sprzedaży 2 proc. ogólnej puli uprawnień do emisji, a jego największymi beneficjentem jest Polska (43 proc. środków). Korzystają z niego także Czechy, Rumunia czy kraje bałtyckie. Możliwe, że jego następcą będzie Bank Dekarbonizacji Przemysłu (Industrial Decarbonisation Bank).
To właśnie spojrzenie łaskawszym okiem na przemysł może być kluczowe. W końcu to on ma zapewniać konkurencyjność Starego Kontynentu, aby UE nie stała się – jak ostrzegają niektórzy – gospodarczym skansenem. Temu miał służyć CBAM, podatek od emisji granicznych, ale na razie częściej słychać o nim w kontekście jego nieskuteczności.
Na niekorzyść zwolenników zlikwidowania ETS gra też aktualna unijna układanka. Industrial Accelerator Act wyraźnie stawia na zdekarbonizowany przemysł, podobne cele wyznaczono sobie w CISAF (ramy pomocy dla przedsiębiorstw energochłonnych).
Inne pytanie: po co Komisja Europejska miałaby rozmontowywać jeden z najważniejszych mechanizmów osiągania neutralności klimatycznej, gdy wciąż trzyma ambitny cel redukcji emisji o 90 proc. do 2040 roku? Warto byłoby też zapytać, po co w ogóle utrzymywać ambitne cele, gdy stale rozmontowuje się przepisy, które mają pomóc w ich realizacji?
Wszystko, co dzieje się teraz, to gra na stabilizację. Jeżeli jakaś reforma ETS nadejdzie, to raczej latem, kiedy będzie mieć to inny wymiar.
Wygląda na to, że na razie trzeba przetrwać kolejny z wielu "końców ETS". A prawdziwy test nadejdzie latem, gdy rzeczywiście mogą ruszyć prace nad zmianami.
Oglądasz archiwalną wersję strony Europejskiego Kongresu Gospodarczego.
Co możesz zrobić:
Przejdź do strony bieżącej edycji lub Kontynuuj przeglądanie
