Zachodnie służby nie widzą terroryzmu Rosji. "Boją się przestawić z arabskiego na cyrylicę"

Zachodni specjaliści od terroryzmu boją się przestawić z arabskiego na cyrylicę – mówi w rozmowie z WNP dr Kacper Rękawek z Międzynarodowego Centrum Badań nad Zwalczaniem Terroryzmu (ICCT) w Hadze. Autor raportu o tym, jak Rosja łączy terroryzm z przestępczością, twierdzi, że nazywanie działań Rosji terroryzmem państwowym to szansa na stawianie Moskwy pod pręgierzem w sposób zrozumiały dla każdego Europejczyka. Wzywa też, by nie wahać się przed używaniem dezinformacji przeciwko Rosji.

• - W optyce specjalistów z Europy Zachodniej działania podejmowane przez Rosję nie są kojarzone z terroryzmem, choć powinny być. Rosja między innymi naśladuje tak zwane Państwo Islamskie i do zamachów wynajmuje kryminalistów lub rekrutuje ludzi po linii rodzinnej i przyjacielskiej - zwraca uwagę w rozmowie z WNP badacz terroryzmu doktor Kacper Rękawek.
• Specjaliści od terroryzmu w Europie Zachodniej od ćwierć wieku zajmują się głównie radykalnym islamem, który nadal stanowi realne zagrożenie w tej części Europy. Na terroryzm patrzą jak na zjawisko, które powstaje oddolnie, podczas gdy pojęcie terroryzmu państwowego kojarzą głównie z Iranem, a nie Rosją.
• Z opublikowanego już jakiś czas temu raportu Rękawka i jego współpracowników wynika, że główną motywacją działających na zlecenie Rosji sprawców aktów terroru były pieniądze. - Ale myślę, że tam jest mnóstwo osób, które doskonale zdawały sobie sprawę, o co chodziło, ale machały ręką, bo to są ludzie postsowieccy - ocenia ekspert w rozmowie z WNP.
• O obronności będziemy rozmawiać podczas Europejskiego Kongresu Gospodarczego, który odbędzie się 22-24 kwietnia w Katowicach. Rejestracja na to wydarzenie już trwa.

Doktor Kacper Rękawek to główny autor opublikowanego we wrześniu 2025 roku raportu "Rosyjskie powiązania między przestępczością a terroryzmem. Przestępczość jako narzędzie prowadzenia wojny hybrydowej w Europie". Opracowanie wydały think tank Globsec z Bratysławy oraz Międzynarodowe Centrum Badań nad Zwalczaniem Terroryzmu (ICCT) w Hadze; pozostali autorzy to Julian Lanchès i Maria Zotova. W raporcie, już po aktualizacji na przełomie lutego i marca, przeanalizowało działania 170 osób, które od 2022 roku na zlecenie Rosji były sprawcami różnego rodzaju incydentów na terenie Europy.

W Europie Zachodniej Rosja nie kojarzy się z terroryzmem

W rozmowie z WNP Kacper Rękawek zwrócił uwagę, że w Europie Zachodniej służby odpowiedzialne za bezpieczeństwo postrzegają Rosję przez pryzmat takich zagadnień jak szpiegostwo i kontrwywiad, siły zbrojne czy infrastruktura do przesyłu ropy naftowej i gazu ziemnego. Z kolei na terroryzm te same służby patrzą jako na zjawisko, które powstaje oddolnie. Stąd w optyce specjalistów z Europy Zachodniej działania podejmowane przez Rosję nie są kojarzone z terroryzmem, choć powinny być.

Dlaczego tak się dzieje? Z jednej strony – mówił dr Rękawek – zachodnioeuropejskie służby są po prostu przyzwyczajone do zapobiegania terroryzmowi związanemu z radykalnym islamem i jego zwalczania. Zajmują się tym bowiem już ćwierć wieku, od zamachów w Nowym Jorku i Waszyngtonie 11 września 2001 roku.

Z drugiej strony, organizacje takie jak na przykład tak zwane Państwo Islamskie (ISIS), mimo że w ostatnich latach osłabły, to wciąż są realnym zagrożeniem w krajach takich jak Francja, Belgia czy Holandia. Społeczeństwa i władze tych państw wciąż pamiętają akty islamskiego terroru takie jak zamach na redakcję tygodnika satyrycznego Charlie Hebdo w styczniu 2015 roku czy na salę koncertową Bataclan w Paryżu w listopadzie tego samego roku, gdzie zginęło 91 osób. W rezultacie na długie lata na ulicach zachodnioeuropejskich miast zagościły patrole wojska z bronią długa.

- Spór między nami nie jest o to, co jest dla nich w tym momencie zagrożeniem, tylko jak oni definiują terroryzm, skąd on może przyjść. Na forach z udziałem ekspertów, akademików i ludzi ze struktur bezpieczeństwa jestem pytany, gdzie jest ten rosyjski Bataclan. Jak będzie, to wtedy będziemy rozmawiali o zagrożeniu terrorystycznym - opowiada Rękawek.

- Dla Europy Zachodniej działania Rosji to jest wojna hybrydowa. Oni nie widzą, że najbardziej klasycznym elementem wojny hybrydowej są nie tylko "zielone ludziki" i dezinformacja, ale także terroryzm. Zachód tego nie łączy i stąd w służbach jest próba rozgraniczania – jeden departament zajmuje się Rosją, inny – terroryzmem - wyjaśnia rozmówca WNP.

Zauważa przy tym, Rosjanie do pewnego stopnia naśladują dawne działania tzw. Państwa Islamskiego – do swoich zamachów rekrutują ludzi po linii rodzinnej i przyjacielskiej oraz wynajmują kryminalistów. Jednocześnie zachodnie służby odpowiedzialne za zwalczanie terroryzmu mają doświadczonych ludzi i odpowiednie pieniądze.

- Trzeba ich teraz umiejętnie przekierować na cyrylicę. Oni się tego boją. Nie chcą tego, bo przez 25 lat zajmowali się dżihadyzmem po arabsku i teraz ciężko się im przekierować na coś innego. Tymczasem w państwach Europy Zachodniej pojawiły się rosyjskojęzyczne diaspory - zwraca uwagę Rękawek.

Rosyjski terroryzm państwowy

Jego zdaniem działań Rosji w Europie lepiej nie nazywać sabotażem i dywersją, lecz terroryzmem państwowym. - To pojęcie jeszcze nie jest używane, bo w wyniku działań Rosji jeszcze nic dużego i śmiercionośnego się nie stało. Ale gdyby spadł samolot przewożący z Litwy paczkę z ładunkiem wybuchowym, gdyby zginął szef Rheinmetalla, gdyby wykoleił się pociąg albo gdyby w wyniku pożaru na Marywilskiej zginęliby ludzie, to byłaby zupełnie inna rozmowa - twierdzi.

Rękawek podkreśla, że nazywanie działań Rosji terroryzmem państwowym to szansa na "stawianie Moskwy pod pręgierzem w taki sposób, że już naprawdę każdy Europejczyk to zrozumie". - Nadal w Europie Zachodniej słyszymy, że to może Zachód napadł na Rosję w 2014 roku. Wyglądałoby to inaczej, jeśli będziemy używali pojęcia terroryzmu, czyli grali kartą, którą na zachodzie Europy dobrze znają i rozumieją - ocenia ekspert.

Jego zdaniem do mówienia o posługiwania się pojęciem terroryzmu państwowego w odniesieniu do Rosji trzeba przekonać środowisko zajmujące się zapobieganiem i zwalczaniem terroryzmu w Europie Zachodniej. W ostatnim ćwierćwieczu może się ono pochwalić sukcesami i rosnącymi wpływami.

- Ale w tym środowisku kiedyś było nie do pomyślenia, żeby mówić o terroryzmie państwowym. Co innego w odniesieniu do Iranu, do takiego działania Teheranu od 1979 roku eksperci się przyzwyczaili. Ale Rosja? Tu są wątpliwości, mimo że w zamachu nowiczokiem na Skripala mogło zginąć pół Salisbury. To jest terroryzm - mówi Rękawek.

Nawiązuje do zamachu z marca 2018 roku na byłego rosyjskiego oficera służb specjalnych Siergieja Skripala i jego córkę Julię. Skripal został w Rosji skazany za współpracę z zachodnimi służbami, następnie po odbyciu części kary wymieniono na zdemaskowanych rosyjskich agentów. Wtedy osiadł w Wielkiej Brytanii, gdzie próbowali go zabić Rosjanie.

Machina puszczona w ruch łatwo nie da się zatrzymać

Ekspert z haskiego Międzynarodowego Centrum Badań nad Zwalczaniem Terroryzmu uważa, że przekonywanie zachodnioeuropejskich służb do tego, że działania podejmowane przez Rosję są terroryzmem, idzie coraz lepiej od 2023 roku. Pomagają w tym także świadectwa z Ukrainy, której służby pokazywały, jak Rosjanie potrafili manipulować ludźmi, by na przykład dostarczyli gdzieś ładunek wybuchowy. - To już jest terroryzm pełną gębą - ocenia dr Rękawek.

- Jesteśmy dalszym poligonem po pierwszym poligonie, jakim jest Ukraina. Gdy obserwujemy, co się tam dzieje, koncentrujemy się na wojnie, rakietach i dronach, ale tam na niższym pułapie toczy się wojna kognitywna, na której ludzie są "przekręcani", żeby coś dla Rosji zrobić. Najczęściej są motywowani finansowo albo zaszantażowani - wyjaśnia.

W Ukrainie w ten sposób Rosjanie uderzają w miękkie cele cywilne, gdzie chcą spowodować jak najwięcej ofiar. W Polsce i reszcie Europy raczej biorą na celownik infrastrukturę.

Rosjanie – w ocenie Rękawka – uruchomili w Europie kampanię, ale nie do końca kontrolują jej wynik końcowy, ani nie potrafią jej łatwo zakończyć. Tym bardziej, że najpewniej w Moskwie nie ma chęci, by zaprzestać działań terrorystycznych w Europie, bo przecież wciąż dostarcza ona broń i pieniądze Ukrainie, zatem Rosja ma powód, by przeciwko nam działać.

Kampania rozpoczęta w 2023 roku

Rękawek i pozostali autorzy raportu o przestępczości jako narzędziu rosyjskiej wojny hybrydowej w Europie zauważyli, że te działania nie zaczęły się od razu po 24 lutego 2022 roku, gdy Rosja próbowała obalić rząd w Kijowie, co zakończyło się wojną na pełną skalę, która trwa do dziś.

Bezpośrednio po tej dacie kraje europejskie wydaliły około 600 rosyjskich dyplomatów uznanych za de facto oficerów wywiadu. Moskwa musiała więc odbudować know-how i struktury. Do dokonywania aktów terroru nie nadawały się też siatki wywiadowcze, jakie Rosja przez lata budowała w Europie. Nie można bowiem nakazać wykonania aktu sabotażu na torach kolejowych komuś, kto do tej pory miał działać po kryjomu i na przykład zbierać informacje.

- Pierwsze działania w tej kampanii widzimy w drugiej połowie 2023 roku, a na pełen gwizdek rozpoczęły się w roku 2024 - mówi Rękawek.

W rezultacie wciąż rosyjskie akty terroru państwowego w Europie nie liczą się w tysiącach i nadal wynajętym sprawcom zdarza się popełniać błędy.

Kogo szukają Rosjanie

Mowa o ludziach wynajętych, bo z analizy działania 170 osób, które od 2022 roku na zlecenie Rosji były sprawcami różnego rodzaju incydentów na terenie Europy, wynika, że główną motywacją były dla nich pieniądze. Osoby, u których zachowały się zapisy rozmów na komunikatorach, gdzie można rozpoznać motywację ideologiczną, można policzyć na palach jednej ręki.

- Ale myślę, że tam jest mnóstwo osób, które doskonale zdawały sobie sprawę, o co chodziło, ale machały ręką, bo to są ludzie postsowieccy, wyrastający ze wspólnego pnia kulturowego. Takich Rosjanie szukają - ocenia ekspert.

Z badania wynika, że zdecydowaną większość sprawców stanowili mężczyźni, szczególnie tacy, którzy byli już skazywania za przestępstwa pospolite, w mniejszym stopniu kibole i ekstremiści.

Przemysł – chronić personel i monitorować rosyjski internet

W grudniu 2025 roku w wywiadzie dla WNP Arkadiusz Bąk, pierwszy wiceprezes państwowej Polskiej Grupy Zbrojeniowej przyznał, że firmy, które ochraniają fabryki PGZ, zwiększają poziom fizycznej ochrony obiektów. Stało się to po ujawnieniu aktu dywersji na trasie kolejowej z Warszawy do Lublina i dalej na Ukrainę. Jednak zdaniem Rękawka firmy sektora obronnego powinny nie tylko zabezpieczać swoje instalacje, ale także fizycznie – a nie tylko kontrwywiadowczo – chronić swój personel wysokiego szczebla.

- Przemysłowi, nie tylko obronnemu, polecałbym także monitorować rosyjski internet, czy nie są tam wymieniani. Na przykład w kontekście zapotrzebowania na części do sprzętu, który utknął w Rosji z sankcji. Teoretycznie potencjalni dostawcy takich części nie powinni być atakowani, ale można na to spojrzeć z drugiej strony – trzeba ich atakować, żeby byli bardziej spolegliwi - twierdzi Rękawek.

Dezinformacja w odpowiedzi na terroryzm

Jak odpowiadać na rosyjskie akty terroru w Europie? Rozmówca WNP podkreśla, że nie aktami terroru na terenie Rosji, ale np. dezinformacją.

- Dajmy sobie jakiś dezinformacyjny sukces w Rosji. Poużywajmy różnych grup, żeby ją od środka rozsadzać. Nie mówię, żeby organizować tam ataki terrorystyczne, broń Boże, ale dezinformację już jak najbardziej możemy szerzyć, zwłaszcza biorąc pod uwagę to, że są tam ludzie, którzy manipulują naszych. To my możemy zmanipulować ich - zauważa.

Jego zdaniem można to robić, wspierając wysiłki ukraińskie. - Ukraińcy robią pewne rzeczy, więc trzeba im jeszcze bardziej pomóc, a my wtedy mamy czyste sumienie - dodaje.

Podkreśla, że nie można się tylko bronić, trzeba też przejmować inicjatywę, nawet współpracować z grupami, z którymi Zachodowi na pierwszy rzut oka nie po drodze. - Naprawdę czasem trzeba się odwinąć, żeby ich zabolało i żeby wiedzieli, skąd to przyszło - konkluduje dr Kacper Rękawek.