Zastępowanie węgla gazem to błąd? "Energia może być bardzo droga"

W Polsce rozgorzała na nowo polityczna dyskusja o energetyce. Sporo mówi się węglu jako znaku stabilności i stricte polskim surowcu. Energetyka węglowa to jednak w rzeczywistości kruszejący fundament. Wspierają ją energia z gazu i odnawialnych źródeł energii (OZE). I nie jest to dla nas wcale dobra wróżba, bo akurat od gazu niektóre państwa Unii Europejskiej już odchodzą. Czy więc znowu będziemy płacić za bycie energetycznym wyjątkiem, tylko już nie za sprawą węgla, a gazu?

• Energetyka węglowa jest wypierana przez OZE, a ostatnio też przez energetykę gazową, co widać m.in. w danych PSE. Z kolei dane ARP pokazują spadek wydobycia węgla i straty górnictwa węgla kamiennego.
• - W dekadę średnia moc generowana z węgla spadła o około 1/3 -wskazuje Jędrzej Wójcik z Forum Energii i zwraca uwagę m.in. na starzenie się bloków węglowych. 
• Paweł Puchalski z Santander Biuro Maklerskie ocenia, że energetyka węglowa nie utrzymałyby się bez wsparcia z rynku mocy, ale podkreśla, że nadal jest potrzebna i komentuje rozwój "gazówek".
• - Myślę, że potrzebna jest refleksja, czy nie za mocno wchodzimy w gaz w energetyce, a zwłaszcza w technologię CCGT - mówi Maciej Burny z Enerxperience, wskazując, że niektóre państwa UE już wychodzą z gazu.
• Przyszłość energetyki będzie ważnym tematem Europejskiego Kongresu Gospodarczego w Katowicach (22-24 kwietnia). Trwa rejestracja na wydarzenie.

W Polsce przed marcowym szczytem Unii Europejskiej rozgorzała na nowo polityczna dyskusja o polskiej energetyce, bo na unijną agendę weszła sprawa zmian w EU ETS - czyli systemie handlu emisjami CO2.

Do mocno eksploatowanych należał przy tym krajowy węgiel jako jako podstawa stabilności systemu energetycznego. Energetyka węglowa to jednak kruszejący fundament. Od ekspertów słyszymy wręcz, że nawet likwidacja systemu EU ETS niewiele by zmieniła w sytuacji węgla kamiennego.

Energetykę węglową wypierają lądowe OZE, do których dojdzie niedługo morska energetyka wiatrowa, a od pewnego czasu także energetyka gazowa, co jeszcze się nasili. To nie jest kierunek na polskie surowce, a budzi też obawy o negatywny wpływ na ceny energii. Zwłaszcza, że w Unii Europejskiej zaczęło się już... odchodzenie od gazu.

Energetyka węglowa od lat traci rynek, zachowując zarazem największy udział w rynku energii 

W latach 2021-2025, według danych Polskich Sieci Elektroenergetycznych (PSE), udział zawodowej energetyki węglowej na węgiel kamienny i brunatny w produkcji energii elektrycznej ogółem spadł z około 79 proc. do około 61 proc.

Przy czym ciągle największa była generacja z węgla kamiennego, której udział w produkcji energii ogółem w latach 2021-2025 stopniał z 53 proc. do 41 proc.

- W Polsce utrata rynku przez energetykę węglową, której udział w miksie wytwórczym nadal jest największy, to ewolucyjny proces związany z promowanym rozwojem OZE, głównie wiatru i fotowoltaiki, które jako tańsze wypierają z rynku energetykę węglową - mówi Paweł Puchalski, analityk z Santander Biuro Maklerskie.

Wskazuje, że dodatkowo ten proces jest wspierany przez handel emisjami w ramach EU ETS, który podnosi koszty produkcji energii elektrycznej z paliw kopalnych - głównie z węgla, przede wszystkim z węgla brunatnego.

Jędrzej Wójcik, kierownik Programu Elektroenergetyka w Forum Energii, wskazuje, że skala utraty rynku przez węgiel stała się najbardziej widoczna w ostatniej dekadzie, co wynika przede wszystkim z szybkiego przyrostu nowych OZE w systemie.

Analityk Forum Energii wylicza, że w dekadę średnia moc generowana z węgla zmalała o około 1/3 (z 15 GW na 10 GW) a równocześnie wrosła dwukrotnie generacja z OZE (do około 6 GW) i czterokrotnie generacja z gazu ziemnego (do około 3 GW).

Maciej Burny, prezes Enerxperience, wskazuje, że w Polsce utrata rynku przez energetykę węglową przyspieszyła po ustanowieniu mechanizmu MSR (Market Stability Reserve), co miało na celu podniesienie cen CO2 - i tak się stało.

- Z utratą w Polsce rynku przez energetykę węglową jest tak, jak najczęściej w przypadku katastrof lotniczych, czyli nie ma jednej przyczyny. Energetyka węglowa traciła i traci rynek wskutek nakładania się na siebie wielu zjawisk, ale największy wpływ miał na to skokowy wzrost cen CO2 - uważa Maciej Burny. 

Koszty CO2 obciążają produkcję energii z węgla. Maciej Burny  podkreśla, że w ciągu kilku lat krajowa energetyka oparta na węglu przeszła z otoczenia, w którym cena CO2 wynosiła poniżej 10 euro za tonę CO2 z ogromną nadpodażą, do działania w otoczeniu z ceną 70-80 euro za tonę CO2.

- Chyba nikt nie przewidział, że po utworzeniu MSR rynek będzie tak mocno pompował ceny CO2 - mówi Maciej Burny.

Zarazem polski park węglowy szybko się starzeje. Jędrzej Wójcik wskazuje, że średni wiek bloków opalanych węglem kamiennym, które nadal pracują w systemie, wynosi dziś 34 lata, a elektrowni na węgiel brunatny 31 lat.

- Jeśli jednak wyłączyć z tej statystyki jednostki oddane do użytku w ostatniej dekadzie, średni wiek rośnie odpowiednio do 44 lat i 32 lat. Oznacza to, że znaczna część tych aktywów zbliża się do technicznego kresu eksploatacji - mówi Jędrzej Wójcik.

Produkcja węgla energetycznego i jego sprzedaż energetyce zawodowej topnieją w oczach 

Spadkowi produkcji energii z węgla kamiennego towarzyszy spadek krajowego wydobycia energetycznego węgla kamiennego i jego sprzedaży do energetyki. 

W Polsce w latach 2021-2025, według danych publikowanych przez Agencję Rozwoju Przemysłu, produkcja węgla energetycznego zmalała z około 42,4 mln ton do 30,5 mln ton, a jego sprzedaż do energetyki zawodowej z 29,8 mln ton do 22,8 mln ton.   

Magdalena Chawuła, dyrektorka Programu Ludzie, Miasta, Regiony w Forum Energii, wskazuje, że istotnym czynnikiem podtrzymującym w ogóle funkcjonowanie całego łańcucha węglowego jest mechanizm rynku mocy.

- To właśnie ten mechanizm dostarcza dziś elektrowniom węglowym kluczowe przychody za dyspozycyjność, pokrywając wysokie koszty stałe, takie jak amortyzacja, remonty czy utrzymanie personelu. Bez tych płatności bloki węglowe generują straty albo ledwo wychodzą na zero - komentuje Magdalena Chawuła.

- Energetyka węglowa bez wsparcia z rynku mocy nie utrzymałaby się do dzisiaj w obecnej postaci. Najstarsze jednostki węglowe byłyby wyłączane. Ich pracę przedłużyła derogacja rynku mocy dla węglówek do 2028 roku - mówi Maciej Burny. 

Paweł Puchalski też uważa, że "energetyka węglowa, która produkuje coraz mniej energii elektrycznej, nie utrzymałyby się z samego rynku energii, bez wsparcia z rynku mocy".

- Natomiast, patrząc globalnie, bez węgla niemożliwe byłoby pokrycie całkowitego zapotrzebowania na energię i moc w Polsce. Nadal potrzebujemy energetyki węglowej i w mojej ocenie tak prawdopodobnie pozostanie przez następne kilkanaście lat - mówi Paweł Puchalski.

Z danych publikowanych przez ARP wynika, że górnictwo węgla  kamiennego w 2025 roku odnotowało około 8,4 mld zł straty netto, a rok wcześniej 13,7 mld zł straty netto.

Wcześniej przez dwa lata  branża była na plusie, czemu sprzyjały wysokie wtedy ceny węgla. W 2023 roku górnictwo węgla kamiennego odnotowało 4,8 mld zł zysku netto, a rok wcześniej nawet 9,7 mld zł zysku netto. Te tłuste lata poprzedziła strata netto w 2021 roku - około 3,3 mld zł.

Gaz wchodzi na rynek energii budząc obawy o ceny prądu 

Magdalena Chawuła zwraca uwagę, że jeszcze dekadę temu liczono, iż funkcję elastyczności w systemie przejmą zmodernizowane bloki węglowe (Program Bloki 200+), ale ten plan nie zakończył się powodzeniem.

- Dlatego dziś powstają elektrownie gazowe. Polski system potrzebuje bowiem nowych mocy, ale jeszcze bardziej potrzebuje elastyczności. Elektrownie gazowe nie powinny jednak pracować stale, lecz przede wszystkim uzupełniać system wtedy, gdy brakuje generacji z wiatru i słońca - mówi Magdalena Chawuła.

Według danych PSE w latach 2020-2025 udział  energetyki gazowej w produkcji energii elektrycznej ogółem falował, ale w latach 2023-2025 produkcja tylko rosła i segment gazowy odnotował wzrost z około 8 proc. (13,7 TWh) do prawie 11,5 proc. (19,1 TWh).

Paweł Puchalski stwierdza, że rozwój energetyki gazowej w Polsce to dywersyfikacja miksu wytwórczego, a to właściwe postępowanie, bo m.in. zwiększa elastyczność systemu. Dodaje, że to korzystne także ze względu na koszty CO2, bo emisyjność spalania gazu jest mniejsza niż węgla.

- Oczywiście obecnie, gdy cena gazu jest wysoka, można mówić, że gaz to fatalny pomysł na energetykę. Jednak to nie jest tak, że w Polsce buduje się mnóstwo bloków gazowych i że nagle zamknęliśmy oczy i pobiegliśmy w kierunku gazu - komentuje Paweł Puchalski.

Zwraca uwagę, że budowane bloki gazowe są zróżnicowane. Wskazuje, że część - w technologii CCGT - będzie zapewne pracowała w tzw. podstawie zastępując węgiel, ale inna część - w technologii OCGT - to będą bloki pokrywające jedynie szczytowe zapotrzebowanie w skrajnych przypadkach.

- W sumie, oznacza to, że wzrośnie wpływ cen gazu na ceny energii w Polsce, ale oceniam, że jeszcze przez długi czas, to głównie energetyka węglowa będzie wyznaczała ceny energii w Polsce - mówi Paweł Puchalski.

Zastępowanie węgla gazem to polski błąd? "Energia może być bardzo droga"

Polska jest importerem gazu. Forum Energii podawało, że łącznie w 2024 r. import gazu ziemnego wyniósł 16,8 mld m3 (o 4 mld m3 więcej niż 10 lat wcześniej), a według szacunków w 2024 r. zużycie gazu ziemnego sięgnęło 19,4 mld m3 ekwiwalentu gazu wysokometanowego.

Wstępem do nowej ery energetyki gazowej w Polsce było odpalenie przez PGE  budowy dwóch bloków gazowych w technologii CCGT o łącznej mocy blisko 1400 MW, po uprzednim zdobyciu przez nie kontraktów w rynku mocy (umowa na budowę z 2020 roku). 

Za tym poszły  kolejne inwestycje gazowe według schematu: najpierw kontrakt w rynku mocy, później umowa na budowę. 

To inwestycje m.in. w grupie Energa (CCGT Ostrołęka - 745 MW, CCGT Grudziądz - 560 MW), projekt gazowy Enei (dwa bloki CCGT o mocy  668 MW każdy), czy niedawno podpisane przez PGE umowy na budowę bloków OCGT o mocy około 600 MW każdy. 

Paweł Puchalski wskazuje, że energetyka gazowa rozwija się dzięki rynkowi mocy. Twierdzi, że to wsparcie jest potrzebne energetyce gazowej po to, żeby skompensować bardzo wysokie obecnie koszty inwestycji. 

 - Wiele państw buduje elektrownie gazowe i nakłady inwestycyjne rosną. Bez wsparcia z rynku mocy inwestycje gazowe byłyby nieopłacalne - ocenia Paweł Puchalski.

Zwraca zarazem uwagę ,  że  dopiero "zobaczymy, jakie będą ceny w kolejnej aukcji rynku mocy, i jaki wpływ będzie miał na energetykę gazową".

- Natomiast w bliższej perspektywie, kluczowe dla polskiego systemu energetycznego będzie uruchamianie morskich farm wiatrowych. W sumie do 2032 roku w grę wchodzą tysiące megawatów, które moim zdaniem zupełnie zmienią polską energetykę-  ocenił Paweł Puchalski. 

Maciej Burny zwraca uwagę, że w Polsce zapadły m.in. decyzje o budowie przywołanych już bloków CCGT, "czyli z intencją, żeby jak najdłużej pracowały jako podstawa systemu, bo do tego się najlepiej nadają".

- Myślę, że potrzebna jest refleksja, czy nie za mocno wchodzimy w gaz w energetyce, a zwłaszcza w technologię CCGT. Wojna w Iranie i powiązane z nią skoki cen gazu na giełdzie TTF to kolejne ostrzeżenie, że energia z gazu może być bardzo droga - mówi Maciej Burny. 

Wskazuje, że Polska na razie jest na ścieżce zastępowania mocy węglowych gazowymi, a nasza sytuacja jest trudna, "bo, tak to powiedzmy, w tym unijnym dekarbonizacyjnym wyścigu wszyscy są już przynajmniej kilka okrążeń przed nami".

- Nie będzie nam łatwo o regulacje uwzględniające naszą specyfikę. W UE państwa najbardziej zaawansowane w dekarbonizacji są już na etapie wychodzenia z gazu, a więc na kolejnym etapie transformacji. My natomiast nadal toczymy w Polsce wojenkę polityczną o to, czy wychodzić z węgla, co widać było przy ostatniej debacie na temat reformy EU ETS - komentuje Maciej Burny. 

Wskazuje, że "ewidentnie z gazu zaczynają wychodzić Francja czy Hiszpania, co widać po czasie pracy ich elektrowni gazowych".

Paweł Puchalski wyjaśnia, że w Polsce energetyka węglowa wyznacza ceny na rynku energii zgodnie z modelem rynku opartym o krzywą kosztową i wskazuje, że gdyby nagle zniknęły koszty EU ETS, to -abstrahując od wojny na Bliskim Wschodzie - powinna wtedy też istotnie spaść cena energii, co nie oznacza, że sytuacja energetyki węglowej specjalnie by się zmieniła. 

- OZE rozumiane jako fotowoltaika i wiatr na lądzie nadal byłyby najtańsze, poprawiłaby się sytuacja elektrowni na węgiel brunatny, ale dla bloków na węgiel kamienny niewiele by się zmieniło. Prawdopodobnie to one nadal, jako najdroższe, wyznaczałyby cenę energii na rynku. Być może za jakiś czas zmieniłoby się to, ze względu na większy udział energii gazowej, w zależności od cen węgla i gazu - podsumowuje Paweł Puchalski.